Umm Kulthum: Sauti inayoendelea kuwaunganisha Waarabu nusu karne baadaye

Mnamo Februari 1975, Kairo ilishuhudia mojawapo ya mazishi makubwa zaidi katika historia yake ya kisasa. Mamilioni ya watu walimiminika barabarani kumuaga mwanamke ambaye hakuwahi kutawala wala kushika wadhifa wowote; alichofanya ni kuimba. Waombolezaji waling'oa jeneza la Umm Kulthum kutoka msafara wake rasmi na kulibeba mabegani kwa saa nyingi katika mitaa ya jiji, kana kwamba Misri nzima ilitaka kuipeleka sauti ile mahali pake pa mwisho kwa mikono yake yenyewe.

Habari hii ilianzia katika kijiji cha Tamay al-Zahayra, mkoani Dakahlia, ambako Umm Kulthum alizaliwa katika familia ya kawaida karibu na miaka ya mwanzo ya karne ya ishirini; tarehe yake kamili ya kuzaliwa imesalia kuwa suala la mzozo hadi leo. Baba yake alikuwa imamu wa kijiji na mwimbaji wa nyimbo za dini. Alipogundua nguvu isiyo ya kawaida katika sauti ya binti yake mdogo, alimwingiza katika kikundi chake cha uimbaji wa dini; katika maonyesho yake ya kwanza kabisa akiwa mtoto, aliimba amevaa mavazi ya kivulana, kwa kuheshimu desturi za vijijini za wakati ule.

Mwanzoni mwa miaka ya 1920 familia ilihamia Kairo, mji ambao maisha yake ya sanaa yalikuwa yamechemka. Huko msichana yule wa kijijini alinoa kipaji chake mikononi mwa watunzi na washairi wakubwa wa wakati huo, akajifunza kanuni za maqam za muziki wa Kiarabu na ufundi wa lugha fasaha ya Kiarabu. Ndani ya miaka michache tu alikuwa amegeuka kutoka mwimbaji wa nyimbo za dini wa kijijini na kuwa msanii aliyeweza kushindana na nguzo za uimbaji za mji mkuu, kisha akawapita mmoja baada ya mwingine.

Kwa kuenea kwa redio, jambo halisi la Umm Kulthum lilizaliwa: tamasha la Alhamisi ya kwanza ya kila mwezi. Kwa miongo mingi, matangazo ya onyesho lile la kila mwezi yaliacha mitaa ya Kairo, Beirut, Baghdad na Casablanca bila wapita njia, huku familia kutoka Atlantiki hadi Ghuba zikikusanyika kuzunguka redio. Alichowasilisha hakikuwa wimbo kwa maana ya kawaida, bali safari: kipande kimoja kingeweza kunyooshwa hadi saa nzima, na yule aliyeitwa “Bibi” akirudia mstari mmoja kwa namna makumi ya tofauti, akiitikia vilio vya hadhira, katika mazungumzo hai ambayo ndiyo kiini hasa cha sanaa ya tarabu.

Nyuma ya utukufu huu kulikuwa na jeshi la vipaji. Mohammed al-Qasabgi na Zakariyya Ahmad walimtungia nyimbo katika hatua zake za awali; kisha Riad al-Sunbati akawa mwenzake wa kisanaa wa maisha yote, aliyemtungia kazi bora za lugha fasaha, hasa “Al-Atlal” kutoka shairi la Ibrahim Nagi. Mwaka 1964 lilitokea lile ambalo wakosoaji waliliita “mkutano wa mawingu”, pale mpinzani wake wa kihistoria Mohammed Abdel Wahab alipomtungia wimbo “Enta Omri”, na hivyo udi wa umeme na midundo ya kisasa vikaingia katika ufalme wake; baadaye kizazi cha Baligh Hamdi kikaleta damu changa.

Siri ya hadithi hii haikuwa sauti yake pekee, bali pia akili yake. Umm Kulthum aliendesha safari yake ya kisanaa kwa umakini wa mwanasiasa mkubwa: alichagua shairi neno kwa neno, aliwalazimisha watunzi marekebisho yasiyoisha, na alidhibiti kila undani wa matamasha yake, mikataba yake na rekodi zake. Kwa ukali huo alishikilia kiti chake cha enzi kwa zaidi ya nusu karne bila mtu yeyote kumshindania.

Baada ya kushindwa kwa Juni 1967, alitoa somo kuhusu maana ya sanaa ya kizalendo: akiwa mwishoni mwa miaka yake ya sitini, alizunguka miji mikuu ya ulimwengu wa Kiarabu na akapanda jukwaa la ukumbi wa Olympia mjini Paris, katika msururu wa matamasha ambayo mapato yake yote yalitengwa kusaidia juhudi za vita za Misri. Hivyo alibadilika kutoka mwimbaji na kuwa kitu kama taasisi ya kitaifa inayotembea, iliyopokewa na mataifa kama wapokewavyo wakuu wa nchi.

Kwa upande wa sanaa, wasomi husimama kwa muda mrefu mbele ya uwezo wake wa sauti: wigo mpana wa sauti, umahiri wa kiwango cha hadithi katika kudhibiti pumzi na undani mdogo kabisa wa kifungu cha muziki, na kumbukumbu ya maqam iliyomwezesha kuimba kwa ubunifu wa papo kwa papo ndani ya melodia bila kuipoteza kamwe. Rekodi zake zimekuwa nyenzo za utafiti katika taasisi za muziki za Mashariki na Magharibi, na rejea kwa kila anayesoma sanaa ya uimbaji wa Kiarabu.

Leo, karibu nusu karne baada ya kuondoka kwake, Umm Kulthum bado yupo kana kwamba hakuwahi kwenda. Jumba lake la makumbusho katika Kasri la Manasterly kwenye Kisiwa cha Roda mtoni Nile hupokea wageni na kuonyesha vitu vyake maarufu: nguo zake, miwani yake meusi na skafu yake. Vituo vya redio vya Kiarabu hutenga saa maalum kwa sauti yake, na mikahawa ya Kairo inayotundika picha zake bado hucheza santuri zake kwa wateja waliozaliwa miongo kadhaa baada ya kifo chake.

Walimpa jina la “Nyota ya Mashariki”, na Wamisri wakamwita “Piramidi ya Nne”; majina yote mawili ni sahihi. Yeye ni mwili wa angani ambao mwanga wake bado unafika baada ya kuvuka umbali wa wakati, na jengo refu ambalo kila Mwarabu anazijua sura zake hata kama hajawahi kulisogelea. Katika zama ambazo ladha za watu zinasambaratika kati ya majukwaa mbalimbali, sauti yake inabaki kuwa mojawapo ya nafasi za mwisho za pamoja ambapo Waarabu wote hukutana bila mzozo.