Jua Haki Yako: Kunyimwa Urithi Wako Ni Uhalifu. Kifungu cha 49 Kinasema Nini, na Unarudishaje Fungu Lako?

Katika droo ya juu ya kabati, chini ya mashuka ambayo hayajatumika kwa miaka mingi, kuna karatasi iliyokunjwa mara nne. Inaitwa i'lam wiratha, yaani hati ya urithi inayotolewa na mahakama nchini Misri kuwataja warithi wa marehemu na kubainisha fungu la kila mmoja. Ilitolewa miezi michache baada ya baba kufariki, na kwa mwandiko wa karani wa mahakama imeorodhesha majina ya wana na mabinti na kile kila mmoja anachostahili. Hata hivyo, miaka ishirini imepita bila mkataba hata mmoja kutiwa saini kwa majina ya mabinti: shamba linalimwa na kukodishwa, nyumba inakaliwa na imeongezwa ghorofa, na kila mmoja wa mabinti anapofungua mada hiyo husikia sentensi ambayo familia nyingi za Misri zinaijua vizuri: “Sisi ni familia moja, huu si wakati wake.”

Kwa miaka mingi, njia pekee iliyokuwa wazi kwa mrithi aliyenyimwa fungu lake ilikuwa mahakama ya madai: kesi ya kugawana mali ya marehemu, au kesi ya kudai mapato yaliyotokana nayo. Zote ni njia halali, lakini ni za polepole na za gharama kubwa, na zinakabiliana na hali ya kijamii inayoona kudai tu kuwa ni kuvunja undugu. Kisha jambo la msingi lilibadilika tarehe 30 Desemba 2017, wakati Sheria Namba 219 ya mwaka 2017, inayorekebisha baadhi ya vifungu vya Sheria Namba 77 ya mwaka 1943 kuhusu urithi, ilipotolewa na kuchapishwa katika Gazeti Rasmi la Serikali. Kifungu chake cha pili kilieleza kuwa itaanza kutumika siku inayofuata tarehe ya kuchapishwa, yaani siku ya mwisho ya mwaka huo. Marekebisho hayo yaliongeza katika sheria ya zamani sura ya tisa yenye kichwa “Adhabu”, yenye kifungu kimoja tu, Kifungu cha 49, na kwa hicho kuwanyima warithi mafungu yao kulihama kutoka eneo la “ugomvi wa kifamilia” hadi eneo la uhalifu.

Maneno ya Kifungu cha 49, kama yalivyo katika marekebisho na kama Mahakama Kuu ya Katiba ilivyoyanukuu katika hukumu yake, yako wazi: bila kuathiri adhabu yoyote kali zaidi iliyowekwa na sheria nyingine yoyote, yeyote anayekataa kwa makusudi kumkabidhi mmoja wa warithi fungu lake halali la urithi, au anayeficha hati inayothibitisha fungu la mrithi, au anayekataa kutoa hati hiyo inapoombwa na yeyote kati ya warithi halali, ataadhibiwa kwa kifungo kisichopungua miezi sita na faini isiyopungua pauni elfu ishirini za Misri na isiyozidi pauni laki moja, au kwa mojawapo ya adhabu hizo mbili. Endapo kosa litarudiwa, kwa maana iliyowekwa katika Kanuni ya Adhabu, adhabu ni kifungo kisichopungua mwaka mmoja.

Zingatia kwamba kifungu hicho kinafanya vitendo vitatu kuwa uhalifu, si kimoja. Cha kwanza ni kukataa kwa makusudi kumkabidhi mrithi fungu lake, hali tunayoijua sote. Cha pili ni kuficha hati inayothibitisha fungu la mrithi, kama vile hati ya mali kwa jina la marehemu au kitabu cha akiba kinachofichwa ili warithi wengine wasijue kabisa kuwa kipo. Cha tatu ni kukataa kutoa hati hiyo pale mrithi yeyote halali anapoiomba. Kwa hiyo, yule anayesema “Karatasi ziko kwangu na hakuna anayeweza kuzichukua” anaweza kabisa kuangukia chini ya kifungu hiki, awe kaka, mjomba au baba wa kambo.

Neno la maamuzi katika kifungu hicho ni “kwa makusudi”. Sheria haimwadhibu aliyechelewa kugawa kwa sababu mali ya marehemu ni ngumu, au kwa sababu warithi wenyewe bado hawajakubaliana namna ya kuuza; inamwadhibu anayejua kwamba mrithi huyu ana fungu na kuamua, kwa hiari yake, kutompa au kumficha ushahidi. Hapa ndipo unapotokea umuhimu wa ombi la mrithi kuwa limerekodiwa na kuthibitishwa kwa nyaraka. Kwa ufahamu wetu, notisi rasmi inayotolewa kupitia afisa wa mahakama anayepeleka hati si sharti lililowekwa na sheria, lakini kivitendo ndiyo njia bora zaidi ya kukata mjadala kuhusu iwapo upande mwingine ulijua kuhusu ombi hilo na ukakataa kwa makusudi.

Kuna tofauti muhimu ambayo kila mrithi lazima aielewe: kesi ya madai ni kitu kimoja, na malalamiko ya jinai ni kitu kingine. Lengo la kesi ya madai ni mali yenyewe, yaani kupata fungu lako kama lilivyo au thamani yake pamoja na mapato yake kwa miaka uliyonyimwa; inafunguliwa mbele ya mahakama ya madai na inaweza kuchukua muda mrefu. Malalamiko ya jinai chini ya Kifungu cha 49 yanawasilishwa kwa Ofisi ya Mwendesha Mashtaka wa Umma (al-Niyaba al-Amma, mamlaka ya mashtaka ya Misri), na lengo lake ni kumwadhibu aliyekataa kwa makusudi. Yanaweza kufikia matokeo haraka zaidi, yakimlazimisha anayekataa kuketi na warithi wengine, ingawa kila kesi ina mazingira yake. Aidha, mhanga anabaki na haki ya kudai haki zake za madai sambamba na hayo; kifungu chenyewe kinasisitiza kuwa suluhu katika kosa hilo haiathiri haki hizo.

Swali lililozua mjadala mkubwa zaidi mahakamani tangu marekebisho hayo ni rahisi kwa juu juu: je, ni lazima mali ya marehemu iwe imegawanywa kikamilifu, kwa makubaliano au kwa hukumu ya mahakama, ili kosa litokee? Yaani, je, anayekataa anaweza kukanusha shtaka kwa kusema “Mali bado haijagawanywa, kwa hiyo hakuna fungu maalum ninalokataa kulikabidhi”? Swali hili ndilo hasa lililoifanya Mahakama ya Awali ya Shubra al-Khaima, ikikaa kama kitengo cha rufaa za makosa ya jinai madogo, tarehe 30 Januari 2020 kupeleka Kifungu cha 49 kwa Mahakama Kuu ya Katiba ili iamue uhalali wake wa kikatiba, kwa kuwa hakihitaji mgawanyo wa mwisho, wa hiari au wa kimahakama, wa mali za marehemu ambazo haziwezi kubadilishwa na nyingine kama hizo, kama vile ardhi na majengo, ili kosa litokee.

Mahakama Kuu ya Katiba iliishughulikia suala hilo mara mbili. Mara ya kwanza ilikuwa katika Kesi Namba 31 ya Mwaka wa 42 wa Mahakama (Kikatiba), mwezi Novemba 2021, ambapo iliamua kuwa kesi hiyo haikubaliki, na katika sababu zake ilieleza, kama magazeti yalivyoripoti wakati huo, kuwa Kifungu cha 49 hakigusi masharti ya urithi wala mafungu halali ya warithi, na kwamba kifungu hicho kinafanya kukataa kuwa uhalifu kwa maneno ya jumla na kamili, iwe fungu ni la pamoja au limetengwa. Mara ya pili ilikuwa katika Kesi Namba 47 ya Mwaka wa 43 wa Mahakama (Kikatiba), katika kikao cha tarehe 8 Julai 2023, ambapo mahakama ilikataa waziwazi ombi la kutangaza kifungu hicho kuwa kinyume na katiba. Katika hukumu zote mbili mahakama haikuhitaji mgawanyo wa mwisho wa mali ya marehemu, lakini katika hukumu ya 2023 iliweka sharti muhimu: wajibu wa kukabidhi hutokea pale fungu la mrithi linapokuwepo kwa uhakika, kiasi chake kimebainishwa, na linadaiwa kulipwa kwa mujibu wa kanuni za jumla; ikiwa fungu lenyewe lina mgogoro wa kweli kuhusu kuwepo kwake au kiasi chake, wajibu hautokei hadi mgogoro huo utatuliwe kwa makubaliano au kwa mahakama. Maana yake kivitendo ni kwamba hati ya urithi na nyaraka za umiliki zilizo wazi ndizo zinazofanya fungu liweze kukabidhiwa bila kusubiri mgawanyo.

Muhimu zaidi kuliko maamuzi ya hukumu hizo mbili ni mantiki iliyojenga hukumu ya 2023 hasa. Mahakama ilitegemea Kifungu cha 35 cha Katiba, kinachosema kuwa mali binafsi haipaswi kuguswa na haki ya urithi ndani yake imehakikishwa, na ikaona kuwa mtunga sheria, kwa kuongeza Kifungu cha 49, alikuwa anakabiliana na jambo la kijamii ambapo baadhi ya warithi huelekea kuwanyima wanaostahili urithi haki yao, na ikaashiria kile kinachoamriwa na mila potofu zinazotawala katika baadhi ya jamii zilizojifunga: kuwanyima wanawake kupokea haki zao za urithi. Yaani, mahakama ya juu kabisa nchini ilisema kwa sauti kile ambacho familia nyingi zilikuwa zikisema kwa kunong'ona: hii si desturi, bali ni kitendo kinachoadhibiwa na sheria.

Licha ya ukali huo wote, mtunga sheria aliacha mlango wa suluhu ambao karibu haufungwi kamwe. Kifungu hicho kinaruhusu suluhu katika hatua yoyote ya kesi, hata baada ya hukumu kuwa ya mwisho; suluhu inathibitishwa mbele ya Ofisi ya Mwendesha Mashtaka wa Umma au mahakama, na inasababisha kesi ya jinai kufutwa hata kama ilifunguliwa kwa njia ya mashtaka binafsi ya moja kwa moja, na Ofisi ya Mwendesha Mashtaka huamuru kusitishwa kwa utekelezaji wa adhabu ikiwa suluhu imefikiwa wakati wa utekelezaji wake. Suluhu haiathiri haki za aliyedhurika na kosa hilo, yaani haki zake za madai. Maana yake kivitendo ni kwamba lengo si kumfunga kaka au mjomba gerezani, bali kumlazimisha kukabidhi kilicho mikononi mwake; akikabidhi na kusuluhisha, faili la jinai linafungwa, na mrithi anabaki na haki ya kudai mapato aliyoyakosa akipenda.

Kivitendo, safari huanza siku zote na karatasi iliyo droo: hati ya urithi inayowataja warithi na mafungu yao. Kisha mrithi hukusanya nyaraka zote anazoweza kuthibitisha kuwa mali au akaunti ilikuwa ya marehemu, hurekodi ombi lake la wazi la fungu au la nyaraka kwa njia isiyoweza kukanushwa, kisha huwasilisha malalamiko kwa Ofisi ya Mwendesha Mashtaka wa Umma yenye mamlaka akitegemea Kifungu cha 49 cha Sheria Namba 77 ya mwaka 1943 kilichoongezwa kwa Sheria Namba 219 ya mwaka 2017, au, kupitia wakili, hufuata njia ya mashtaka binafsi ya moja kwa moja ambayo maneno ya kifungu chenyewe yanaitaja. Tunakumbusha kuwa makala hii inaeleza sheria na haitoi ushauri wa kibinafsi; kila kesi ina maelezo yake ambayo ni wakili pekee anayeweza kuyaamua.

Yanabaki maonyo mawili. La kwanza ni kwamba Kifungu cha 49 hakiingilii kiasi cha mafungu wala kanuni za kuyagawa; hilo ni suala la sheria ya kidini ya urithi linalothibitishwa na hati ya urithi, na kila kifungu hicho kinachofanya ni kumwadhibu anayezuia fungu lililothibitika kumfikia mwenyewe. La pili ni kwamba kifungu hicho hakitofautishi kati ya mwanamume na mwanamke, wala kati ya kaka, binamu na baba wa kambo; kila anayekataa kwa makusudi anaangukia chini yake, ingawa Mahakama ya Katiba yenyewe iliashiria mila katika baadhi ya jamii zilizojifunga zinazowanyima wanawake kupokea haki zao za urithi.

Turudi kwenye droo ya juu, na kwenye karatasi iliyokunjwa mara nne. Tofauti kati ya siku ile na leo si kwamba ardhi imebadilika wala familia imebadilika, bali sheria imebadilika: mwenye karatasi ile, na wanaofanana naye katika nyumba nyingi, sasa ana mkononi kifungu kinachosema kuwa kinachomtokea si hatima ya kifamilia bali ni kosa la jinai, na kwamba mlango wa suluhu uko wazi kwa anayetaka kurekebisha bila mtu yeyote kuvunjika. Na labda jambo bora zaidi msomaji anaweza kufanya si kufungua kesi kesho, bali kufungua mada hiyo usiku wa leo mezani wakati wa chakula cha jioni kwa utulivu, akiwa na namba ya kifungu na hukumu ya Mahakama ya Katiba, ili aseme kwa sauti kile kilichokuwa kikisemwa kwa kunong'ona: “Hii ni haki yangu, na sheria iko upande wangu.”