“Chai baada ya chakula huzuia chuma”: Onyo la akina mama lililothibitishwa na sayansi

Sinia la chai hufika mezani kabla sahani ya mwisho haijaondolewa. Ndivyo mambo yanavyokwenda katika nyumba nyingi mno kuanzia Alexandria hadi Aswan: moto chini ya chakula huzimwa na moto chini ya birika huwashwa, na glasi hupangwa wakati uleule tonge la mwisho linapopanguswa sahanini. Na katikati ya desturi hii ya kila siku hutoka sentensi kinywani mwa mama au bibi, kwa sauti inayochanganya ushauri na karipio: “Chai juu ya chakula huzuia madini ya chuma.” Waliokaa mezani hutabasamu, hunywa, na kuiweka miongoni mwa maneno yanayosemwa lakini hayasikilizwi.

Katika safu hii tumezoea kupima maonyo ya majumbani, na mengi yake huonekana kuwa ya kutiliwa chumvi au yasiyo sahihi. Lakini onyo hili ni tofauti, na hukumu yetu iko wazi tangu mstari wa kwanza: dai hilo ni la kweli. Chai nyeusi inayonywewa pamoja na chakula au mara tu baada yake hupunguza ufyonzwaji wa madini ya chuma yatokanayo na mimea kwa viwango vikubwa vilivyothibitishwa na majaribio yaliyodhibitiwa, na kuongeza maziwa hakufuti athari hiyo. Hata hivyo, picha kamili ni ya huruma zaidi kuliko inavyoonekana: suluhisho si kuacha chai, bali kubadili wakati wa kuinywa na kile kinachowekwa kando yake mezani.

Kwanza, tuelewe sababu. Madini ya chuma katika chakula chetu yako katika aina mbili: chuma cha “heme” kilichomo kwenye nyama, samaki na maini, ambacho mwili hukifyonza kwa ufanisi na hakiathiriwi sana na kile tunachokunywa pamoja nacho; na chuma “kisicho cha heme” kilichomo kwenye mkate, ful (maharagwe ya fava yaliyopikwa), dengu, spinachi, molokhia (mchuzi wa majani ya mjute ulio chakula kikuu cha meza ya Kimisri) na mboga kwa ujumla, ambacho ndicho kinachopatikana zaidi kwenye meza ya Kimisri na kigumu zaidi kufyonzwa. Chai ina wingi wa misombo iitwayo polifenoli, ikiwemo tanini zinazoipa rangi na uchungu wake, nazo hujifunga na chuma cha mimea tumboni na utumboni na kutengeneza kiwanja ambacho mwili hauwezi kukifyonza, kikatoka kama kilivyoingia.

Ushahidi maarufu zaidi ulitokana na jaribio lililochapishwa mwaka 1999 katika jarida la British Journal of Nutrition na watafiti watatu: Hurrell, Reddy na Cook. Watafiti hao waliwapa watu waliojitolea mlo wa mkate pamoja na vinywaji tofauti na kupima ufyonzwaji wa chuma kwa kutumia isotopu zilizowekwa alama. Matokeo: chai nyeusi ilipunguza ufyonzwaji wa chuma kisicho cha heme kwa kati ya asilimia 79 na 94 kutegemea kiwango cha polifenoli ndani yake, kakao iliupunguza kwa takriban asilimia 71, na hata vinywaji vya mitishamba tunavyodhani havina madhara havikusalimika: mnanaa ulipunguza ufyonzwaji kwa takriban asilimia 84, na chamomile kwa takriban asilimia 47. Kadiri kinywaji kinavyokuwa na polifenoli nyingi, ndivyo athari yake ya kuzuia inavyoongezeka.

Na hapa ndipo hila moja iliyozoeleka majumbani mwetu inapoanguka. Wengi hudhani kuwa chai ya maziwa ni nyepesi zaidi, na kwamba maziwa “huvunja” athari ya chai. Utafiti huohuo ulijaribu wazo hilo na kugundua kwamba kuongeza maziwa kwenye chai au kahawa kulikuwa, kwa maneno ya watafiti wenyewe, na “athari ndogo au hakuna kabisa” kwenye uwezo wake wa kuzuia ufyonzwaji. Kwa uaminifu, ni lazima tuseme kwamba majaribio haya yalikuwa madogo na yalifanywa chini ya udhibiti wa maabara kwa mlo rahisi wa mkate, hivyo takwimu zinaonyesha athari ya juu kabisa katika mazingira maalum; lakini mwelekeo wa jumla ni thabiti katika tafiti zote na hauna ubishi.

Habari njema ilikuja miaka kumi na minane baadaye. Mnamo Desemba 2017 jarida la American Journal of Clinical Nutrition lilichapisha jaribio lililofanywa kwa wanawake kumi na wawili wenye afya njema nchini Uingereza, likitumia isotopu thabiti ya chuma kupima kile ambacho mwili hufyonza kwa hakika. Chai iliponywewa pamoja na chakula, ufyonzwaji wa chuma ulishuka kwa takriban asilimia 37 ikilinganishwa na maji; lakini chai ilipocheleweshwa kwa saa moja baada ya chakula, upungufu huo ulipungua kwa wastani hadi takriban asilimia 18. Yaani saa moja tu hukata athari ya chai karibu nusu. Sampuli ni ndogo kama unavyoona, lakini ujumbe ni wa kivitendo na wa moja kwa moja: muda pekee hufanya tofauti.

Mtu anaweza kusema kuwa haya ni mambo yanayowahusu watu wa mataifa mengine. Ukweli ni kwamba yanatuhusu sisi kuliko wengi. Mkusanyiko wa takwimu za mizania ya chakula za Shirika la Chakula na Kilimo la Umoja wa Mataifa (FAO) kwa mwaka 2022 unaweka matumizi ya chai ya Mmisri katika takriban gramu 840 kwa kila mtu kwa mwaka, kiwango kinachoiweka Misri katika theluthi ya juu ya orodha ya nchi, ingawa si kileleni. Muhimu zaidi kuliko kiwango hicho ni namna: kwetu chai hainywewi peke yake katikati ya asubuhi, bali huandamana na chakula, baada ya kifungua kinywa, baada ya chakula cha mchana na baada ya chakula cha jioni, shambani, karakana na ofisini. Yaani desturi yetu huiunganisha chai na mlo katika wakati uleule ambapo inadhuru zaidi.

Desturi hii inakabiliana na tatizo halisi la kiafya. Kwa mujibu wa Utafiti wa Demografia na Afya wa Misri wa mwaka 2014, takriban asilimia 27 ya watoto wa kati ya miezi sita na miaka mitano walikuwa na upungufu wa damu (anemia), na kiwango hicho kilipanda hadi karibu nusu miongoni mwa watoto wachanga wa miezi tisa hadi kumi na moja; na takriban robo ya wanawake waliowahi kuolewa walikuwa nao, ikiwa ni nafuu ikilinganishwa na asilimia 39 mwaka 2005, huku viwango vikiwa juu zaidi vijijini na katika mikoa ya mipakani. Shirika la Mpango wa Chakula Duniani (WFP), katika taarifa ya mwaka 2025, lilinukuu takwimu mpya zaidi kutoka ripoti ya mwaka 2021 ya Wakala Kuu wa Uhamasishaji wa Umma na Takwimu (CAPMAS) inayosema kuwa anemia ilifikia asilimia 43 miongoni mwa watoto walio chini ya miaka mitano; tunaitaja kama ilivyotolewa, na hadi wakati wa kuandika mistari hii hatukuweza kuilinganisha na utafiti wowote wa kitaifa uliochapishwa.

Ni kwa sababu hiyo hasa serikali huongeza madini ya chuma kwenye unga wa mkate wa baladi (mkate bapa unaotolewa kwa ruzuku, ambao ndio chakula kikuu cha kila nyumba ya Kimisri). Kwa tunavyofahamu, mpango wa kitaifa wa kuurutubisha unga kwa chuma na asidi ya foliki ulianza mwaka 2008, na mkate wake uliwafikia makumi ya mamilioni ya Wamisri, kisha ukafifia, na ukafufuliwa Machi 2025 kwa mpango wa Wizara ya Ugavi na Wizara ya Afya pamoja na Taasisi ya Kitaifa ya Lishe na Shirika la Mpango wa Chakula Duniani, ukianzia na mikoa kumi na mitatu yenye viwango vya juu zaidi vya anemia, na kwa kuwafundisha zaidi ya wafanyakazi mia sita wa viwanda vya kusaga unga nchini kote. Wazo ni rahisi: mkate hufika kila nyumbani, kwa nini basi usibebe pamoja nao dozi ya chuma?

Lakini hapa kuna kitendawili kinachostahili kusemwa waziwazi. Chuma kinachoongezwa kwenye unga ni chuma kisicho cha heme, yaani aina ileile ambayo tanini za chai hujifunga nayo. Tukila mkate uliorutubishwa pamoja na ful na jibini, kisha tukafuatisha mara moja na kikombe cha chai nyeusi kali, huenda tukapoteza sehemu kubwa ya chuma ambacho serikali ililipia na kukiongeza kwenye mkate. Kwa hiyo suala hili si ushauri wa kiafya wa mtu binafsi tu, bali ni kiungo kidogo katika sera ya umma inayoanzia kiwandani cha kusaga na haikamiliki ila mezani.

Basi tufanye nini? Kwanza, muda: acha angalau saa moja kati ya mlo na kikombe cha chai, jambo ambalo jaribio la 2017 lilithibitisha kuwa hukata athari karibu nusu. Pili, vitamini C: ndiyo mpinzani wa asili wa tanini kwa sababu hubadili chuma cha mimea kuwa umbo linalofyonzwa kwa urahisi zaidi; kwa hiyo kipande cha limau kinachokamuliwa juu ya saladi au ful, au nyanya au pilipili hoho, au chungwa au pera baada ya chakula, vyote husukuma upande ulio kinyume na chai. Tatu, usitegemee maziwa, kwani sayansi haikuyasaidia. Nne, kumbuka kwamba chuma cha nyama na samaki huathiriwa na chai kidogo tu, hivyo onyo hili linahusu hasa meza ya vyakula vya mimea.

Hapa tunajitahidi kutotumbukia katika kutia chumvi kwa upande mwingine. Hakuna anayekutaka uache chai, kwani ni kinywaji chenye faida na hadhi yake wala si sumu, na mwili wenye afya hufidia sehemu ya upungufu kwa kuongeza ufanisi wa ufyonzwaji pale akiba yake inapopungua. Lakini kipaumbele ni kwa makundi dhaifu zaidi: watoto wadogo, wajawazito na wanaonyonyesha, wasichana walio katika umri wa kubalehe, na wale wanaotegemea mkate na jamii ya kunde. Na anayehisi uchovu wa kudumu, kupauka, kizunguzungu anaposimama, au hamu ya ajabu ya kula barafu au udongo, tiba yake ni kipimo kamili cha damu kwa daktari, si vidonge vya chuma kutoka duka la dawa bila cheti cha daktari, kwa sababu chuma kikizidi nacho kina madhara yake.

Imebaki kusema kwamba anemia nchini Misri si suala la chai pekee; kuna umaskini, kuna vimelea, kuna ukosefu wa aina mbalimbali za vyakula, na uhaba wa uelewa katika miezi ya kwanza ya kunyonyesha. Lakini muda wa kikombe cha chai bado ndio jambo la bei nafuu zaidi na rahisi zaidi kubadilishwa: halihitaji bajeti wala uamuzi wa waziri, bali saa moja ya subira na kipande cha limau.

Na turudi kwenye meza tuliyoanzia. Mama aliyekuwa akisema sentensi yake huku kila mtu akimtabasamia alikuwa sahihi, na alikuwa na upande wake watafiti wa Uswisi na Marekani, na baadaye maabara nchini Uingereza, ambao hakuwahi kuwasikia kamwe. Hakuna haja ya kulinyima sinia meza; inatosha lichelewe kidogo: sahani zinaondolewa na kuoshwa, chungwa linamenywa, televisheni inawashwa, kisha chai inakuja kwa wakati wake mpya baada ya saa moja, tamu kama kawaida, na imeuachia mwili nafasi yake ya kuchukua fungu lake la chuma kilichokuja ndani ya mkate na sahani ya dengu. Desturi ndogo inabadilishwa, na kizazi kinachokula nawe mezani kinasalimika.