Zohr: Ugunduzi Ulioichora Upya Ramani ya Nishati ya Mashariki mwa Bahari ya Mediterania

Mnamo Agosti 2015, kampuni ya nishati ya Italia, Eni, ilitangaza kugundua shamba kubwa la gesi asilia katika maji ya kina kirefu ya Bahari ya Mediterania, ndani ya eneo la utafutaji la Shorouk, umbali wa takriban kilomita 190 kaskazini mwa Port Said. Shamba hilo lilipewa jina Zohr, na wakati huo lilielezwa kuwa ugunduzi mkubwa zaidi wa gesi kuwahi kurekodiwa katika Bahari ya Mediterania. Habari hiyo haikuwa nyongeza tu kwenye orodha ya ugunduzi: ilibadilisha jinsi sekta ya nishati ilivyoiangalia Mediterania ya Mashariki nzima, na ikairejesha Misri katikati ya ramani ya gesi ya kanda.

Takwimu peke yake zilitosha kueleza msisimko uliozuka. Tathmini za awali zilikadiria gesi iliyomo kwenye hifadhi kufikia futi za ujazo trilioni thelathini, iliyofungwa ndani ya miamba iliyo chini ya maji yenye kina cha takriban mita 1,450 na maelfu ya mita za tabaka za sakafu ya bahari. Katika lugha ya sekta hiyo, Zohr iliwekwa katika kundi la mashamba “makubwa mno”, kundi lenye mashamba machache tu duniani kote. Ugunduzi wa aina hiyo ni nadra popote pale; kuupata katika bahari iliyotafutwa kwa miongo kadhaa, tena karibu na mabomba na mitambo ya kusafisha gesi iliyoko pwani ya Misri, kuliufanya kuwa nadra zaidi.

Zohr pia iliwashangaza wanajiolojia. Kwa nusu karne, utafutaji katika pwani ya Misri ulikuwa umejikita kwenye tabaka za mchanga mgumu za Delta ya Nile, ambako mashapo ya mto yalinasa gesi kwa mifumo iliyozoeleka. Gesi ya Zohr, kinyume chake, hukaa ndani ya mwamba wa chokaa uliobaki kutoka jukwaa la kale la matumbawe, aina ya hifadhi ambayo watafutaji wa kanda hii walikuwa wameipuuza kwa kiasi kikubwa. Ugunduzi huo ulithibitisha kuwa Mediterania ya Mashariki ina mfumo tofauti kabisa wa kijiolojia, na kampuni zikaharakisha kusoma upya data zao za mitetemo katika maji ya Misri na ya majirani kwa jicho jipya.

Wakati wa ugunduzi ulikuwa muhimu kama jiolojia yenyewe. Katikati ya muongo huo, Misri, iliyokuwa muuzaji wa gesi kwa muda mrefu, ilikuwa imeingia kwenye upungufu: matumizi ya ndani ya vituo vya umeme, viwanda na nyumba yalizidi uzalishaji wa mashamba yaliyochakaa, na nchi ikaanza kuagiza gesi asilia iliyoyeyushwa kwa gharama halisi. Ugunduzi mkubwa ndani ya maji ya taifa ulitoa nafasi ya kugeuza hesabu hiyo. Nchini Misri, gesi ni suala linalomgusa kila mtu, kwa sababu gridi ya umeme inategemea sana vituo vinavyotumia gesi; kinachotokea mbali baharini hatimaye hufika kila nyumba.

Kisha mradi huo ukawa mfano wa kusomwa wa uendelezaji wa haraka. Uzalishaji ulianza Desemba 2017, yaani takriban miaka miwili na miezi minne tu baada ya ugunduzi, kipindi kifupi kwa namna isiyo ya kawaida kwa mradi wa maji ya kina kirefu wenye ukubwa huu, ambapo kawaida ni miaka mitano hadi saba. Ilihitajika uhandisi wa sambamba, kuagiza vifaa mapema na uwekezaji mkubwa. Baadaye, washirika wa kimataifa walijiunga na mradi pamoja na Eni ili kugawana gharama na hatari, huku taasisi za Misri zikikamilisha vibali kwa ratiba zilizobanwa, hadi kasi yenyewe ikawa sehemu ya ujumbe wa Misri kwa wawekezaji wa nishati.

Shamba kama hilo hupatikanaje hasa? Utafutaji baharini huanza kwa upimaji wa mitetemo: meli huvuta safu za vifaa vinavyotuma mawimbi ya sauti kupitia maji na miamba, kisha mwangwi unaorudi husindikwa na kuwa picha za pande tatu za miundo iliyoko kilomita kadhaa chini ya sakafu ya bahari. Baadaye, miundo yenye matumaini hujaribiwa kwa kisima cha utafiti kinachochimbwa kutoka jukwaa linaloelea, jambo ambalo ni kamari ghali kwa kuwa visima vingi vya aina hiyo havipati chochote. Kisima kikigusa gesi, hufuatiwa na visima vya tathmini ili kupima kwa usahihi ukubwa wa hifadhi na uwezo wake wa uzalishaji.

Uzalishaji wa gesi hutegemea muundo unaojulikana kama “kutoka sakafu ya bahari hadi pwani”. Badala ya jukwaa kubwa lililosimama juu ya shamba, visima huchimbwa kwenye sakafu ya bahari na kufunikwa kwa vifaa vizito vya chuma vilivyowekwa chini. Mabomba hukusanya gesi kutoka visima hivyo na kuipeleka pwani, huku nyaya zilizolazwa kando yake zikipeleka umeme, ishara za udhibiti na kemikali kutoka nchi kavu. Waendeshaji wanaweza kufungua na kufunga valvu zilizo chini ya bahari wakiwa katika chumba cha udhibiti kilichoko ufuoni, njia inayofaa kwa maji ya kina kirefu ambako majukwaa ya kudumu huwa hayafai.

Gesi inayofika nchi kavu bado haiko tayari kuwaka. Katika kiwanda cha kusafisha karibu na Port Said, hutenganishwa na maji na hidrokaboni za majimaji, hukaushwa na kuondolewa uchafu kabla ya kusukumwa kwenye gridi ya taifa. Kondensati, yaani hidrokaboni nyepesi za majimaji zinazotoka pamoja na gesi, hutolewa na kuuzwa kando. Kutoka kiwandani, gesi hujiunga na mtandao uleule unaolisha vituo vya umeme, viwanda vya mbolea na saruji, na miunganisho ya nyumbani; ndiyo maana hifadhi iliyoko mbali nyuma ya upeo wa macho inaweza kuyategemeza maisha ya kila siku nchi kavu kwa kimya.

Zohr pia ni sehemu ya hadithi ya kikanda. Mashamba ya Tamar na Leviathan yaliyoko mbele ya pwani ya Israeli na shamba la Aphrodite lililoko mbele ya Kupro yalikuwa tayari yameonyesha kuwa Mediterania ya Mashariki ina gesi ya kutosha, na Zohr ikathibitisha hilo kwa kiwango kikubwa zaidi. Mwaka 2020, Jukwaa la Gesi la Mediterania ya Mashariki, lenye makao makuu Cairo, liliziketisha nchi zinazozalisha na zinazotumia gesi kwenye meza moja. Misri inashikilia karata ya kipekee: viwanda viwili vya kuyeyusha gesi vilivyoko Idku na Damietta, vilivyojengwa miaka kadhaa mapema, vinaweza kugeuza gesi kuwa kimiminika kinachosafirishwa kwa meli, miundombinu ambayo majirani zake hawana, na ndiyo msingi wa lengo la Misri kuwa kitovu cha nishati cha kanda.

Somo la ndani zaidi katika hadithi ya Zohr linahusu jinsi usalama wa nishati unavyojengwa kwa kweli. Mashamba hupungua yanapozalishwa; ugunduzi mmoja hauamui suala hilo milele, na utafutaji lazima uendelee ili sura mpya ziandikwe. Kile ambacho Zohr ilithibitisha ni mchanganyiko unaofanya sura hizo ziwezekane: jiolojia inayolipa fikra mpya, teknolojia inayoweza kufanya kazi chini ya kilomita moja na nusu ya maji, na mifumo ya uwekezaji inayoruhusu mtaji kusonga kwa kasi. Ni mchanganyiko huo, si shamba lolote moja, ndio uliochora upya ramani.