İçeriğe geç

İskenderiye'nin "Dehşet Günü": Temmuz 365'te Gerçekte Ne Oldu, Bilim Akdeniz'i Bugün Nasıl İzliyor?

5 Kasım'da dünya Dünya Tsunami Farkındalık Günü'nü kutluyor. Denizin İskenderiye kıyısından çekilip geri döndüğü 21 Temmuz 365'e dönüyor, bilimin bu anlatı hakkında bugün ne dediğini, Akdeniz'de uyarı süresinin neden saatler değil dakikalar olduğunu ve İskenderiye'nin Mısır ile Afrika'nın ilk "Tsunamiye Hazır" şehri nasıl olduğunu soruyoruz.

Yayın Kurulu·Yayımlanma 5 Kasım 2026·7 dk okuma
منظر لكورنيش الإسكندرية وحاجز الأمواج على ساحل البحر المتوسط، وصيادون على الصخور، وأفق المدينة في الخلفية
Abdelrhman 1990 / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)

Kasım akşamlarından birinde, İskenderiye'nin sahil bulvarı Corniche üzerinde tuz kokan bir rüzgâr eser; elinde kâğıt bardakta mısır (Corniche'in klasik atıştırmalığı) tutan bir çocuk dalgaları sayar, kaldırımda ise denizcilerin tekrarladığı bir söz dolaşır: "Deniz verir, deniz alır." Bizim için deniz bir geçim kaynağı ve bir eğlencedir, onu nadiren bir tehlike kaynağı olarak görürüz. 5 Kasım'da dünya, Birleşmiş Milletler Genel Kurulu'nun Aralık 2015'te 70/203 sayılı kararıyla ilan ettiği Dünya Tsunami Farkındalık Günü'nü kutluyor. Bizim de kendi eski hikâyemiz var.

Romalı tarihçi Ammianus Marcellinus, dördüncü yüzyıldan bir görgü tanığı olarak, 21 Temmuz 365'te yerin sarsıldığını, ardından denizin çekilerek deniz tabanının ortaya çıktığını, çamura saplanıp kalan canlıların göründüğünü ve insanların az önce derin su olan yerde yürüdüğünü, sonra suyun bir duvar gibi geri döndüğünü yazdı. Dev gemilerin evlerin çatılarına oturduğunu, "İskenderiye'de olduğu gibi", ve kendisinin Güney Yunanistan'da Methone yakınlarında bir geminin karaya yaklaşık iki mil sürüklendiğini bizzat gördüğünü belirtti. Kesin bir ölü sayısı vermese de, geri dönen suyun "binlerce insanı" boğduğunu söyledi.

O gün, kentin belleğinde yüzyıllarca "Dehşet Günü" olarak anıldı. Asıl sorumuz da burada başlıyor: Bir bilim insanı, on altı asırlık bir metinle ne yapar? Tek başına bir anlatı kanıt sayılmaz, üstelik antik bir tarihçinin depremi ölçecek bir aleti de yoktu; bu yüzden araştırmacılar abartmayan bir tanıklığın peşine düştü: kayanın ve tortunun tanıklığı.

Girit'in batısında, depremin bugünkü deniz seviyesinin yaklaşık dokuz metre üzerine kaldırdığı fosilleşmiş kıyı şeritleri yıllarca 8,3 büyüklüğünü aşan tek bir depremin izi olarak okundu. Ama 2021'de AGU Advances dergisinde, yazarları arasında Alman Yerbilimleri Araştırma Merkezi'nin (GFZ) de bulunduğu bir çalışma, 365 depreminin büyüklüğünün muhtemelen 8'in altında olduğu, kaynağının kabuğun gerilmesinden doğan sıradan faylar olduğu ve Girit'teki yükselmenin tek bir sarsıntıda değil bir dizi deprem boyunca birikmiş olabileceği sonucuna vardı.

Ya İskenderiye'nin kendisi? 2020'de araştırmacı Stathis Stiros iki çalışma yayımladı: biri Seismological Research Letters dergisinde "İskenderiye MS 365'te Yıkıldı mı?" başlığıyla, diğeri Arabian Journal of Geosciences'ta. Her ikisi de kentte büyük ölçekli bir yıkımın pek olası olmadığı sonucuna vardı; dönemin İskenderiye kilisesi başı Athanasius'un Paskalya mektubu (kilisenin yıllık Paskalya bildirgesi) dalganın kaynağını doğu yönü olarak gösteriyor ve yaygın bir hasardan söz etmiyor. Sıkça tekrarlanan rakamlar — beş bin ölü, elli bin yıkılmış ev, ve bunlardan türetilen "elli bin ölü" iddiası — çağdaş bir tanığa değil, Ammianus'u tekrarlayıp abartan daha geç dönem metinlere dayanıyor. Tartışma bu satırların yazıldığı sırada hâlâ sürüyor; bilimin dürüstlüğü de tam olarak budur: altında sağlam bir zemin bulamadığında güzel hikâyeden şüphe etmek.

Ama Ammianus'un tarif ettiği fizik tastamam doğru. Deniz neden önce çekilir? Çünkü dalganın bir tepesi bir de çukuru vardır; çukur kıyıya tepeden önce ulaşırsa su çekilir ve balıklar çamurda çırpınır kalır — bu çekilme bir seyirlik ya da fotoğraf sahnesi değil, uyarının ta kendisidir: tepe birkaç dakika sonra gelecektir. Tsunami rüzgâr dalgası değildir; rüzgâr sadece yüzey tabakasını hareket ettirirken tsunami suyun tüm sütununu deniz tabanına kadar hareket ettirir. Dalga boyu yüzlerce kilometreyi bulur, açık denizdeki yüksekliği ise sadece birkaç on santimetredir. Hızı, altındaki suyun derinliği arttıkça büyür: dört kilometreyi aşan derinliklerde bir jet uçağı hızına yaklaşır, sığ suda ise yavaşlar ve enerjisini yükseklikte biriktirir — Nil Deltası açığındaki kıyılarımız da sığ bir kıta sahanlığı üzerinde olduğundan dalgayı frenler ve yükseltir.

Akdeniz ile Pasifik arasındaki fark fizikte değil, mesafede. Pasifik'te bir dalga karşı kıyıya ulaşana kadar yarım gün, hatta tam bir gün yol alabilir; Akdeniz ise dar bir deniz ve kaynakları yakın — en tehlikelisi, Afrika Plakası'nın Ege Denizi'nin altına daldığı, Yunanistan'ın güneyindeki Helen Yayı'dır ve 365 depreminin muhtemel kaynağı da budur. Alman Yerbilimleri Araştırma Merkezi'nin (GFZ) yayımlanmış bir tahminine göre, yayın doğu ucunda meydana gelecek bir deprem İskenderiye'ye 65 ila 130 dakika kazandırır; kaynak yaklaştıkça bu süre daha da kısalabilir: 1303 tsunamisinin sayısal modellemesi, Mısır kıyısına ilk varışın yaklaşık kırk dakikada gerçekleştiğini gösteriyor. Yani saatler değil, onlarca dakika. 12 Ekim 1992 depremi ayrı bir hikâyedir; denizin kendi kuralları vardır.

Peki bu denizi kim izliyor? 2004 Hint Okyanusu felaketinin ardından UNESCO'nun Hükümetlerarası Oşinografi Komisyonu (IOC), Kuzeydoğu Atlantik, Akdeniz ve bağlantılı denizler için Tsunami Uyarı ve Azaltım Sistemi'ni (NEAMTWS) kurdu; Mısır da bu sistemin üyesi. Uyarı mesajlarını, aralarında Yunanistan, İtalya ve Türkiye'nin de bulunduğu beş akredite hizmet merkezi yayımlıyor. Mısır'da bu mesajları almaya yetkili kurum, sismik izleme ağı değil, Ulusal Oşinografi ve Balıkçılık Enstitüsü'dür; enstitü bünyesindeki "Ulusal Tsunami Uyarı Odak Noktası" mesajı ilgili kurumlara iletir. Sistem, düzenli bölgesel tatbikatlarla test ediliyor; sonuncusu, uluslararası günle aynı zamana denk getirilen 6-7 Kasım 2023'teki NEAMWave23 tatbikatıydı. Mart 2026'ya planlanan takip tatbikatı NEAMWave26 ise ertelendi ve bu satırların yazıldığı sırada yeni bir tarih açıklanmamıştı.

Ama bir uyarı, şehir hazır değilse işe yaramaz; bu yüzden "Tsunamiye Hazır" (Tsunami Ready) programı oluşturuldu: üç kategoride on iki gösterge. Değerlendirme, tehlike bölgelerini haritalandırır ve buradaki nüfusu tahmin eder; Hazırlık, onaylı tahliye haritalarını, kamuya açık tabelaları, yılda üç kez düzenlenen eğitim etkinliklerini ve iki yılda bir yapılan toplumsal tatbikatı kapsar; Müdahale ise onaylı bir plan ile biri uyarıyı almak diğeri halka duyurmak için çalışan, günün her saati işleyen iki sistem gerektirir. Tanınırlık her dört yılda bir yenilenir.

2024'te İskenderiye bu tanınırlığı kazanarak — Hükümetlerarası Oşinografi Komisyonu'na göre — CoastWAVE (Kıyı Dalgası) projesi kapsamında "Tsunamiye Hazır" ilan edilen Mısır ve Afrika'nın ilk kıyı topluluğu oldu; tanınırlık belgesi 25 Mayıs'ta valilik binasında teslim edildi ve bölge 2026 sonuna kadar yirmi beş topluluğu bu statüye kavuşturmayı hedefliyor. Pratikte bu, İskenderiye'nin tehlike bölgelerinde artık onaylı tahliye haritaları, tabelalar ve bunları kullanmak üzere eğitilmiş insanlar bulunduğu anlamına geliyor; ülkenin diğer kıyı kentleri ise aynı statüye giden yolda hâlâ ilerliyor.

Olayın nadirliği, bedelinin küçük olduğu anlamına gelmiyor. Birleşmiş Milletler'e göre dünya, son yüz yılda 260 binden fazla insanın hayatını kaybettiği elli sekiz ölümcül tsunamiye tanık oldu; olay başına ortalama 4.600 kurban ile bu, doğal afetler arasında en yüksek ortalama ölüm oranı. Mısır'da yaklaşık on yedi milyon insan — nüfusun yaklaşık yüzde 15'i — kıyı bölgelerinde yaşıyor. UNESCO 2022'de, önümüzdeki otuz yıl içinde Akdeniz'i vuracak en az bir metre yüksekliğinde bir dalga olasılığının neredeyse kesinliğe yaklaştığını açıkladı. Bir metre, 365'in duvarı değil elbette, ama kalabalık bir plajı ya da küçük bir balıkçı limanını silip süpürmeye yeter.

Burada gereken bilgi bir dakikaya sığar. UNESCO, kıyı sakinlerine üç doğal uyarı işareti öğretiyor: sahilde hissedilen güçlü veya uzun süreli bir deprem; denizin alışılmadık biçimde çekilip deniz tabanını açığa çıkarması; ya da sudan gelen, tren sesine benzeyen tuhaf bir gümbürtü. Bunlardan herhangi birini fark ettiğinizde doğrulama beklemeyin: hemen sahilden uzaklaşıp iç kesimlere ya da yükseğe çıkın, bu mümkün değilse sağlam bir binanın üst katlarına çıkın. Seyretmek ya da video çekmek için aşağı inmeyin, ilk dalgadan sonra geri dönmeyin — tsunami saatlerce sürebilen bir dalga treni olabilir ve ilk dalga mutlaka en büyüğü olmayabilir — tehlikenin sona erdiği resmi olarak açıklanana kadar bekleyin. Açık denizde ise uluslararası tavsiye, teknelerin limana değil derin sulara yönelmesidir.

Sonra bir Kasım akşamı yine Corniche'e dönün. Hiçbir şey değişmemiş olacak: aynı rüzgâr, dalgaları sayan aynı çocuk. Ammianus'un anlatısında gemileri evlerin çatılarına taşıyan deniz, bugün de Enfuşi'de (İskenderiye'nin tarihi balıkçı semti), Reşid'de ve Marsa Matruh'ta halkımızı besleyen aynı deniz; bu yazı, kimseyi bir akşam yürüyüşünden korkutmak için kaleme alınmadı. Ama akşam yemeğinde çocuklarınıza bu üç işareti anlatmak — deniz geri gidiyorsa, sen ileri koş — hayatınızda satın alacağınız en ucuz sigortadır ve denizi hep tanıdığımız o dost olarak tutmanın da yoludur.

Paylaş

İlgili Haberler

لقطة تحت الماء لسمكة من نوع Lagocephalus sceleratus مستقرة فوق قاع رملي، ظهرها زيتوني مرقّط ببقع داكنة وجانبها شريط فضي لامع، وعينها كبيرة ورأسها ناحية يمين الصورة.
Bilimsel Yenilikler

157 yıl önce Süveyş Kanalı seyrüsefere açıldı: Yüzlerce canlıyı Akdeniz’e nasıl taşıdı, “tavşan balığı” nedir?

Kanalın bu haftadan 157 yıl önce gemi trafiğine açılması yalnızca iki limanı değil, milyonlarca yıl ayrı kalmış iki denizi birbirine bağladı ve bilim insanlarının “Lessepsiyen göç” dediği bir deniz göçünü başlattı. Bilimsel bir hikâye, balık tabağında son buluyor: tek bir tür pişirmeyle yok olmayan bir zehir taşıyor, halk arasındaki ad ise avlanıp satılan, yenen ve bu zehri taşımayan başka balıklar için de kullanılıyor.

18 Kasım 2026 · 9 dk okuma

منظر علوي لقاعة المطالعة المدرَّجة في مكتبة الإسكندرية: مستويات خشبية متدرجة فيها رفوف كتب ومكاتب، يجلس عليها قرّاء أمام أجهزة حاسوب، وآخرون يمشون في الصالة بين فاترينات عرض وأعمدة خرسانية مرتفعة.
Bilimsel Yenilikler

Dünya Bilim Günü’nde: Uzman olmayan biri bilimsel bir çalışmayı nasıl okur, Mısır’da ona kapıyı kim açar?

Gece yarısından sonra gelen bir mesaj “yeni bir çalışma teyit ediyor” diye başlıyor; kaynağı kontrol etmeye çalışan ise onlarca dolar isteyen bir sayfayla karşılaşıyor. Barış ve Kalkınma için Dünya Bilim Günü’nde Mısır’da çalışmalara ulaşmanın yasal yollarını, hakem değerlendirmesinin ne anlama geldiğini ve yirmi kişilik tek bir çalışmanın neden kesin hüküm sayılamayacağını anlatıyoruz.

10 Kasım 2026 · 9 dk okuma

صورة شخصية للعالم المصري أحمد زويل، الحائز على جائزة نوبل في الكيمياء عام 1999، يرتدي بدلة داكنة وربطة عنق حمراء
Bilimsel Yenilikler

12 Ekim 1999: Demenhur'un Oğlu Atomların Hareketini Gördüğünde — Ahmed Zuveyl ve Femtokimya

Yirmi yedi yıl önce bugün, İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi, Ahmed Zuveyl'in "femtosaniye spektroskopisini kullanarak kimyasal tepkimelerin geçiş hâllerine dair çalışmaları" nedeniyle Nobel Kimya Ödülü'nü kazandığını duyurmuştu. Burada gündelik bir dille anlatıyoruz: femtosaniye nedir, bir kimyasal bağın koptuğu an nasıl görüntülendi ve onun adını taşıyan şehir hakkında 2012 tarihli 161 sayılı Kanun ile 2019'daki değişikliği ne diyor.

12 Ekim 2026 · 8 dk okuma