İçeriğe geç

Dünya Bilim Günü’nde: Uzman olmayan biri bilimsel bir çalışmayı nasıl okur, Mısır’da ona kapıyı kim açar?

Gece yarısından sonra gelen bir mesaj “yeni bir çalışma teyit ediyor” diye başlıyor; kaynağı kontrol etmeye çalışan ise onlarca dolar isteyen bir sayfayla karşılaşıyor. Barış ve Kalkınma için Dünya Bilim Günü’nde Mısır’da çalışmalara ulaşmanın yasal yollarını, hakem değerlendirmesinin ne anlama geldiğini ve yirmi kişilik tek bir çalışmanın neden kesin hüküm sayılamayacağını anlatıyoruz.

Yayın Kurulu·Yayımlanma 10 Kasım 2026·9 dk okuma
منظر علوي لقاعة المطالعة المدرَّجة في مكتبة الإسكندرية: مستويات خشبية متدرجة فيها رفوف كتب ومكاتب، يجلس عليها قرّاء أمام أجهزة حاسوب، وآخرون يمشون في الصالة بين فاترينات عرض وأعمدة خرسانية مرتفعة.
Vyacheslav Argenberg / Wikimedia Commons (CC BY 2.0)

Birçok kişi bu sahneyi tanır: Gece yarısından sonra telefona bir mesaj düşer. İçinde “yeni bir çalışma teyit ediyor” diye başlayan tek ve kesin bir cümle vardır, ardından hiçbir şey yoktur; ne dergi adı, ne tarih, ne bağlantı. Kendisi doğrulamaya çalışıp özgün çalışmanın sayfasına ulaşan kişiyi ise soğuk bir satır karşılayabilir: Bu makaleyi okumak için ödeme yapın. Tek bir makale için istenen tutar onlarca dolara ulaşıyor; Elsevier gibi büyük bir yayıncının makale başına ödeme sayfası, bu satırlar yazılırken içeriğinin çoğu için makale ya da bölüm başına 31,50 dolar yazıyor ve bu fiyat değişebiliyor. Sıradan bir okuyucu, WhatsApp’tan gelen bir haberin doğruluğundan emin olmak için bu parayı ödemez. Telefon kapanır, cümle dayanaksız kalır ve başkalarına olduğu gibi yeniden iletilir.

Bugün, 10 Kasım, Barış ve Kalkınma için Dünya Bilim Günü. Birleşmiş Milletler sitesindeki gün sayfasına göre bu gün her yıl 10 Kasım’da kutlanıyor; UNESCO günü 2001’de ilan etti ve ilk kutlama 2002’de yapıldı. Sayfa, 2024-2033 dönemini Sürdürülebilir Kalkınma için Uluslararası Bilim On Yılı ilan eden 77/326 sayılı Genel Kurul kararına da atıfta bulunuyor. Bu güne, Uluslararası Bilim ve Barış Haftası eşlik ediyor. Aynı sitedeki sayfasında Genel Kurul’un haftayı Aralık 1988’de 43/61 sayılı kararıyla ilan ettiği, haftanın her yıl 11 Kasım’ı içeren hafta olduğu ve ilk kutlamanın 1986’da Uluslararası Barış Yılı çerçevesinde yapıldığı belirtiliyor.

Günün adı üzerinde durmaya değer bir şey söylüyor: Bilim yalnızca laboratuvarlar için değil, barış ve kalkınma için. Bunun pratikteki anlamı şu: Bilim, insanların hayatında ancak iki kapıdan geçerse bir güce dönüşür. Birincisi erişim kapısı; yani vatandaşın çalışmayı açıp okuyabilmesi. İkincisi anlama kapısı; yani çalışmayı nasıl okuyacağını bilmesi, onu ne bütünüyle yutması ne de bütünüyle reddetmesi. Birinci kapı erişilebilirlik, maliyet ve anlaşmalarla ilgili bir mesele. İkincisi ise bir saatte öğrenilebilen, eve giren söylentilerin yarısına karşı evi koruyan kişisel bir beceri.

Birinci kapıyla başlayalım. Büyük bilimsel dergilerin çoğu abonelik modeliyle çalışıyor: Üniversite, hastane ya da araştırma merkezi yıllık abonelik ücreti ödüyor, orada çalışanlar istediklerini okuyor; bu kurumların dışından gelen bireyden ise makale başına ücret isteniyor. Okuyucu açısından önemli olan, bu bedeli ödemeyi de yasa dışı herhangi bir yola sapmayı da gerektirmeyen birden çok yasal kapının bulunması.

Mısır’da bu kapılardan biri, ekb.eg adresindeki Mısır Bilgi Bankası. Banka, Ocak 2016’da, büyük bilimsel ve eğitim yayıncılarının birçoğuyla yapılan anlaşmalarla resmen hizmete açıldı; dönemin haberlerinde bunlar arasında Oxford, National Geographic ve Reuters gibi adlar sayıldı. Mütevelli heyetinin başkanı, 23 Temmuz 2025’teki heyet toplantısıyla ilgili yayımlanan bilgilere göre Yükseköğretim ve Bilimsel Araştırma Bakanı. Banka, kayıtlı kullanıcılara uluslararası yayıncıların kaynaklarına makale başına ödeme yapmadan erişim sağlıyor. Kayıt işlemleri ve koşulları zamanla değiştiği için resmi sitesinden kontrol edilmelidir. Banka, 2016’daki açılışında, basın haberlerinde Mısır Devlet Bilgi Servisi’ne atfedilen bir ifadeyle “dünyanın en büyük dijital kütüphanesi” diye tanımlandı. Bu tanımı yerleşmiş bir gerçek olarak sunmuyoruz, çünkü onu doğrulayan, yayımlanmış bağımsız bir karşılaştırma bulamadık.

Kullanım hacmine gelince, her rakamın bir yılı var. Al-Banker sitesinin Ocak 2025’te aktardığı, Bilimsel Araştırma ve Teknoloji Akademisi Başkan Vekili ve Mısır Bilgi Bankası Genel Sorumlusu’na atfedilen açıklamaya göre, kayıtlı kullanıcıların toplam sayısı Ekim 2024’e kadar 4.575.630’a ulaştı; 2016’da bu sayı 80.720’ti. Hizmetten üniversiteler, araştırma kurumları, enstitüler, bakanlıklar ve tıbbi kuruluşlar yararlanıyor. Bu rakamın kendisinde de rakamları okumaya dair bir ders var: Kayıtlı kullanıcı sayısı, hizmetin açıldığı günden bu yana biriken bir toplam; bir ayda kaç kişinin hizmeti kullandığını söylemiyor.

Bu kapının yanı sıra araştırmacıların bildiği, birçok okuyucunun ise bilmediği başka kapılar da var. Birincisi açık erişimli dergiler: Yayın maliyeti başka bir yerden karşılandığı için içeriğini herkese ücretsiz sunan hakemli dergiler. Bunların hepsini bir araya getiren bir dizin var: doaj.org adresindeki Açık Erişimli Dergiler Dizini. Kâr amacı gütmeyen bir kuruluş tarafından yönetilen bu dizinde başlığa ya da konuya göre arama yapılabiliyor. İkincisi, üniversitelerin ve araştırma merkezlerinin, çalışanlarının araştırmalarının kopyalarını yatırdığı dijital depolar; birçok üniversite deposunu resmi sitesinde yayımlıyor. Üçüncüsü ve en basit olduğu halde en az bilineni, araştırmacıya doğrudan yazmak. Sorumlu yazarın e-posta adresi çoğu makalede yer alıyor ve nazik bir mesajla çalışmanın bir kopyasını istemek eski ve meşru bir uygulama; birçok araştırmacı kopyayı memnuniyetle gönderiyor. Dördüncüsü, uluslararası kuruluşların ve resmi kurumların ücretsiz yayımladığı raporlar; bunlar çoğu zaman uzmanlık makalesinden okuyucunun sorusuna daha yakındır.

Ancak erişim yolun yarısı. Bir makaleyi ilk kez açan kişi, meslek erbabının diliyle yazılmış bir metinle, tablolarla, rakamlarla ve kaçamak gibi görünen temkinli ifadelerle karşılaşır. Gereken beceri her satırı anlamak değil; bir karara varmadan ya da metni yeniden iletmeden önce ona hangi soruları soracağını bilmek. İlk soru şu: Bu nerede yayımlandı? Hakemli bir bilimsel dergide mi, hakemlik öncesi taslakları yayımlayan bir platformda mı, yoksa yalnızca bir sitede ya da sayfada paylaşılan bir gönderide mi? Buradaki fark biçimsel değil ve ilk öğrenilmesi gereken şey bu.

Hakem değerlendirmesi, derginin yayımlamadan önce taslağı aynı alandaki araştırmacılara göndermesi, onların da taslağı okuyup eksik buldukları noktalara itiraz etmesi demek: uygun olmayan bir yöntem, zayıf bir istatistiksel analiz, verilerden daha geniş bir sonuç ya da eksik kaynakça. Birçok makale reddedilir ya da düzeltilmesi için sahibine geri gönderilir. Ancak okuyucunun bu değerlendirmenin neyi yapmadığını bilmesi daha önemli: Bu, sonucun doğru olduğuna dair bir belge değil. Kalite ihtimalini artıran ama kesinliğe ulaştırmayan bir filtre. Hakemli makalelerde de yayımlandıktan sonra hatalar ortaya çıkar, bunlar için düzeltmeler yayımlanır, bazıları dergiden geri çekilir. Bu bilimin kusuru değil, bilimin ta kendisi: Hiçbir şeyden geri adım atmayan söylentinin aksine, kendini herkesin gözü önünde düzelten bir sistem.

Yayın öncesi (ön baskı) platformlar ise araştırmacıların taslaklarını hakemlikten geçmeden insanların okuyabilmesi için yatırdığı sitelerdir. Bilginin hızla dolaşması için yararlıdırlar, nihai sonuç gibi okunduklarında ise tehlikelidirler. Sahipleri bunu açıkça söylüyor: Tıp alanındaki medRxiv platformunun sıkça sorulan sorular bölümünde, “medRxiv’e gönderilen makaleler çevrimiçi yayımlanmadan önce hakem değerlendirmesinden geçirilmez, düzenlenmez ve biçimlendirilmez” deniyor. Platformdaki her araştırmada, hakemli olmadığına ve “klinik kararları doğrudan yönlendirmek için kullanılmaması gerektiğine” dair bir uyarı bulunuyor; platform gazetecilerden de okurlarına bulguların henüz tıp camiası tarafından değerlendirilmediğini ve yanlış olabileceğini açıkça belirtmelerini istiyor. Kaynak olarak bir yayın öncesi platformunun adını görürseniz haberi yerleşik bir bilgi olarak değil, tartışmaya açık bir ihtimal olarak okuyun.

Sonra ikinci soru geliyor: Çalışma kimler üzerinde ve nasıl yapıldı? Bunun yanıtı başlıkta değil, yöntem bölümünde okunur. En çok dört şeye bakılır: Deney neyin üzerinde yapıldı, insanlar mı, hayvanlar mı, yoksa laboratuvar kabındaki hücreler mi? Kaç katılımcı vardı? Ne kadar sürdü? Karşılaştırma yapılabilmesi için tedavi almayan bir kontrol grubu var mıydı ve katılımcılar gruplara kura ile mi dağıtıldı? Laboratuvardaki hücreler üzerinde umut verici bir sonuç, maddenin bir insanı iyileştirdiği anlamına gelmez; ikisinin arasında yıllarca süren bir çalışma ve yolun ortasında başarısız olan çok sayıda deney yatar.

Üçüncü soru örneklemin sınırlarıyla ilgili. Kontrol grubu olmayan, iki hafta süren, yirmi kişilik bir çalışma kesin bir hüküm anlamına gelmez; daha fazla kişi üzerinde ve daha uzun sürede incelenmeyi hak eden bir ön işarettir. Sayı küçüldükçe ortaya çıkanın tesadüf olma ihtimali artar. Buna bağlı bir başka yaygın hata daha var: İlişki ile nedensellik arasındaki fark. Belirli bir içeceği içenlerin belirli bir hastalığa daha az yakalanmaları, içeceğin hastalıktan koruduğu anlamına gelmez; içenler daha genç, daha hareketli ya da maddi durumu daha iyi olabilir. Gözlemsel çalışmalar ilişkiyi ortaya çıkarmakta iyi, nedeni kanıtlamakta zayıftır ve kendi temkinli dilleri de bunu söyler: “ile ilişkilidir” ifadesi “neden olur” anlamına gelmez.

Ardından iki hızlı soru daha var. Araştırmayı kim finanse etti ve yazarlar çıkar çatışması bildirdi mi? Bu, bir sonucu ne geçersiz kılar ne de doğrular; ama okuyucunun hakkı olan bir bilgidir ve çoğu dergi bunun makalenin sonunda belirtilmesini ister. Sonra: Bu makale tek başına mı, yoksa bir kanıt bütününün parçası mı? Bilimsel hüküm tek bir çalışmaya değil, farklı ülkelerde yapılmış ve sonuçları birbiriyle örtüşen birçok çalışmanın birikimine dayanır. Bu alanda okunabilecek en güçlü kaynaklar, onlarca çalışmayı tek bir tabloda toplayan sistematik derlemeler ve meta-analizlerdir. Tek bir çalışma bir tuğladır; kanıt bütünü ise evdir.

Son bir fark kalıyor ve yanlış anlamaların çoğunu o üretiyor: Makale ile onun hakkında yazılan başlık arasındaki fark. Çalışma ile okuyucusu arasında basın bültenleri ve tıklama peşindeki siteler yer alır; “ilişkili olabilir” ifadesi “ortadan kaldırıyor” iddiasına, belirli bir grupta küçük bir oran ise genel bir vaade dönüşür. En yararlı alışkanlık, okuyucunun kaynağın kendisini istemesi: dergi adı, yayım yılı ve kısaca DOI olarak bilinen dijital nesne tanımlayıcısı; ardından bunu Mısır Bilgi Bankası’nda ya da açık erişim dizinlerinde aramak. Barış ve Kalkınma için Dünya Bilim Günü’nde kimseden bilim insanı olması beklenmiyor; yalnızca “Yeniden ilet” düğmesine basmadan önce üç soru sorması isteniyor: Bu nerede yayımlandı? Kaç kişi üzerinde yapıldı? Başka çalışmalar da aynı şeyi söylüyor mu? İlaç ya da tedaviyle ilgili her karardan önce doktora ya da eczacıya danışmak da yerinde olur; bilimsel bir makale anlaşılır, ancak durumunuzu bilen birinin görüşü alınmadan üzerine kişisel bir tedavi kurulmaz.

Paylaş

İlgili Haberler

لقطة تحت الماء لسمكة من نوع Lagocephalus sceleratus مستقرة فوق قاع رملي، ظهرها زيتوني مرقّط ببقع داكنة وجانبها شريط فضي لامع، وعينها كبيرة ورأسها ناحية يمين الصورة.
Bilimsel Yenilikler

157 yıl önce Süveyş Kanalı seyrüsefere açıldı: Yüzlerce canlıyı Akdeniz’e nasıl taşıdı, “tavşan balığı” nedir?

Kanalın bu haftadan 157 yıl önce gemi trafiğine açılması yalnızca iki limanı değil, milyonlarca yıl ayrı kalmış iki denizi birbirine bağladı ve bilim insanlarının “Lessepsiyen göç” dediği bir deniz göçünü başlattı. Bilimsel bir hikâye, balık tabağında son buluyor: tek bir tür pişirmeyle yok olmayan bir zehir taşıyor, halk arasındaki ad ise avlanıp satılan, yenen ve bu zehri taşımayan başka balıklar için de kullanılıyor.

18 Kasım 2026 · 9 dk okuma

منظر لكورنيش الإسكندرية وحاجز الأمواج على ساحل البحر المتوسط، وصيادون على الصخور، وأفق المدينة في الخلفية
Bilimsel Yenilikler

İskenderiye'nin "Dehşet Günü": Temmuz 365'te Gerçekte Ne Oldu, Bilim Akdeniz'i Bugün Nasıl İzliyor?

5 Kasım'da dünya Dünya Tsunami Farkındalık Günü'nü kutluyor. Denizin İskenderiye kıyısından çekilip geri döndüğü 21 Temmuz 365'e dönüyor, bilimin bu anlatı hakkında bugün ne dediğini, Akdeniz'de uyarı süresinin neden saatler değil dakikalar olduğunu ve İskenderiye'nin Mısır ile Afrika'nın ilk "Tsunamiye Hazır" şehri nasıl olduğunu soruyoruz.

5 Kasım 2026 · 7 dk okuma

صورة شخصية للعالم المصري أحمد زويل، الحائز على جائزة نوبل في الكيمياء عام 1999، يرتدي بدلة داكنة وربطة عنق حمراء
Bilimsel Yenilikler

12 Ekim 1999: Demenhur'un Oğlu Atomların Hareketini Gördüğünde — Ahmed Zuveyl ve Femtokimya

Yirmi yedi yıl önce bugün, İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi, Ahmed Zuveyl'in "femtosaniye spektroskopisini kullanarak kimyasal tepkimelerin geçiş hâllerine dair çalışmaları" nedeniyle Nobel Kimya Ödülü'nü kazandığını duyurmuştu. Burada gündelik bir dille anlatıyoruz: femtosaniye nedir, bir kimyasal bağın koptuğu an nasıl görüntülendi ve onun adını taşıyan şehir hakkında 2012 tarihli 161 sayılı Kanun ile 2019'daki değişikliği ne diyor.

12 Ekim 2026 · 8 dk okuma