157 yıl önce Süveyş Kanalı seyrüsefere açıldı: Yüzlerce canlıyı Akdeniz’e nasıl taşıdı, “tavşan balığı” nedir?
Kanalın bu haftadan 157 yıl önce gemi trafiğine açılması yalnızca iki limanı değil, milyonlarca yıl ayrı kalmış iki denizi birbirine bağladı ve bilim insanlarının “Lessepsiyen göç” dediği bir deniz göçünü başlattı. Bilimsel bir hikâye, balık tabağında son buluyor: tek bir tür pişirmeyle yok olmayan bir zehir taşıyor, halk arasındaki ad ise avlanıp satılan, yenen ve bu zehri taşımayan başka balıklar için de kullanılıyor.

Mısır’ın kıyı kentlerindeki balık pazarlarına uğrayanlar bilir: rıhtımda sergilenen kasa her zaman bir öncekinin tekrarı değildir. Kefal, çipura ve tilapia arasında zaman zaman gümüş renkli, karnı dolgun, ağzı küçük, dişleri kesici bir gaga gibi kaynaşmış bir balık çıkar karşınıza. Ne satıcının ne de alıcının alışkın olduğu bir balıktır bu; taşıdığı uyarılar etinden fazladır. Bu balığın hikâyesi açık denizde değil, kuma kazılmış bir su yolunda, iki denizin sularının milyonlarca yıl sonra ilk kez birbirine değdiği uzak bir günde başlar.
Bu haftadan 157 yıl önce, 17 Kasım 1869’da Süveyş Kanalı gemi trafiğine açıldı. Süveyş Kanalı İdaresi tarih sayfasında, kazı çalışmalarının 25 Nisan 1859’da bugünkü Port Said’in bulunduğu yerdeki Farama’da başladığını, iki denizin sularının 18 Ağustos 1869’da birleştiğini ve kanalın açılışta 164 kilometre uzunluğunda olduğunu belirtiyor. Mühendisler olayı kazılan metrelerle ve geçen gemilerle ölçer. Deniz bilimciler ise başka bir ölçüt kullanır: iki farklı su seviyesini birbirinden ayıran gemi kilitlerinin bulunmadığı, Kızıldeniz’i Akdeniz’e doğrudan ve kalıcı biçimde bağlayan kesintisiz bir su yolu.
Bu olgunun bilimsel literatürde bir adı var: “Lessepsiyen göç”. Ad, kanal projesiyle özdeşleşen Ferdinand de Lesseps’ten geliyor. Bilim insanları bu terimle Kızıldeniz ve Hint Okyanusu canlılarının kanal yoluyla Akdeniz’e geçişini anlatıyor: balıklar, kabuklular, yumuşakçalar, algler ve süngerler. Sayıları yüzleri buluyor. Ullmann ve meslektaşlarının 2024’te Biology dergisinde yayımladığı hakemli bir derleme, Akdeniz’i dünyada yabancı türlere en çok maruz kalan deniz bölgesi olarak tanımlıyor ve 2023’te yayımlanan bir envantere dayanarak burada kaydı bulunan yabancı türlerin sayısının bini aştığını aktarıyor. Bu rakam, yeni bir envanter çıkar çıkmaz yukarı yönde güncelleniyor.
Araştırmacıları asıl meşgul eden, hareketin neredeyse tek yönlü olması: güneyden kuzeye geçiş, tersine olandan çok daha fazla. Literatürdeki açıklamalar, iki denizin özelliklerini kanalın kendi tarihiyle birleştiriyor. Kızıldeniz daha tuzlu ve besin bakımından daha fakir; canlıları zaten sıcak ve tuzlu suya uyum sağlamış durumda, dolayısıyla doğu Akdeniz’de yaşanabilir bir ortam buluyor. Ters yönde ilerleyen Akdeniz türleri ise çok daha sert koşullarla karşılaşıyor. Buna bir de, Acı Göller’de bir zamanlar var olan aşırı tuzluluk engelinin on yıllar içinde etkisini yitirmesi ekleniyor.
Ancak Akdeniz’de yabancı bir türün bulunması, onun kanaldan yüzerek geçtiği anlamına gelmiyor. Başka bir güzergâh daha var: bir limanda alınıp başka bir limanda boşaltılan gemi safra suları ve gemi gövdelerine tutunan canlılar. Araştırmacılar iki yolu dolaylı kanıtlarla birbirinden ayırıyor. Birincisi türün ilk nerede kaydedildiği: kanalın girişine yakınlık ve kuzeye doğru kademeli yayılım etkin geçişe işaret ederken, kanaldan uzak bir limanda ansızın ortaya çıkması bir gemiyle gelişe işaret ediyor. İkincisi türün kendi doğası, çünkü larvaların ve yetişkinlerin yüzme yeteneği türden türe değişiyor. Üçüncüsü ise Akdeniz’deki bireylerin Kızıldeniz’deki akrabalarıyla ne kadar yakın bağ taşıdığını gösteren genetik analiz. Bu satırların yazıldığı tarih itibarıyla etkin geçişin edilgen geçişe oranı bilimsel tartışmada açık bir soru olarak duruyor.
Üstelik bilim insanlarının kendi değerlendirmesinde etki tek yönlü de değil. Halim ve Rizkalla’nın 2011’de Mediterranean Marine Science dergisinde yayımladığı hakemli bir liste, Mısır’ın Akdeniz sularına geçen 42 Kızıldeniz balık türünü sıraladı; bunlardan dördü o tarihte yeni kayıttı, 17’si ticari olarak avlanıyordu, 15’i ise yalnızca tek bir kayıtla biliniyordu. İki araştırmacı, bu türlerin yerel balıkçılığa yararlı olduğu ve ekosistem üzerinde büyük bir etkisinin bulunmadığı sonucuna vardı. Buna karşılık istilacı türler literatürü, yeni gelen bir canlının yerli bir türle besin ya da yer için rekabet ettiği durumlarda bazı göçmenleri çevresel maliyeti en yüksek olanlar arasında sayıyor. Bu konu tür tür inceleniyor; olgunun tamamı hakkında verilecek genel bir hükümle çözülemez.
Gelenler arasında bir tür, balıkçıların ağlarına bakış biçimini değiştirdi: bilimsel adı Lagocephalus sceleratus. Kendini su ya da havayla şişirip top gibi yuvarlaklaştıran balon balıkları ailesinden olan bu türün gaga andıran güçlü, kaynaşık dişleri var. Literatür, türün Akdeniz’deki ilk doğrulanmış kaydını Akyol ve meslektaşlarının 2005’te Journal of Fish Biology dergisinde yayımladığı bir makaleye bağlıyor; makale türün 2003’ten beri Akdeniz’de kaydedildiğini ve ilk kayıtların Ege Denizi’ndeki Türkiye kıyılarından geldiğini belirtiyor. Ardından türün görüldüğü yerler batıya doğru uzandı: BioInvasions Records dergisinde 2012’de yayımlanan bir makale, türün orta Akdeniz’deki ilk görülüşünü Tunus’taki Gabes Körfezi’nde, Aralık 2010’da yakalanan tek bir balıkla kaydetti. 2024 tarihli derleme ise Akdeniz’de kaydedilen on üç balon balığı türünden altısının Süveyş Kanalı yoluyla girdiğini söylüyor.
Mısır sularında ise türün gelip geçen bir ziyaretçi olmaktan çıkıp yerleşik hâle geldiğini gösteren en açık yayımlanmış hakemli kanıt, 2024’te Parasitology Research dergisinde çıkan bir çalışma. Mısırlı araştırmacılar, İskenderiye kıyısından Aralık’tan Mayıs 2022’ye uzanan bir sezonda toplanan bu türden 134 balığı inceledi ve 32’sinde parazit bir kabuklu buldu; makalenin sonuçlarına göre bu yaklaşık yüzde 23,9 ediyor. Makale, bunun Mısır’ın Akdeniz sularında bu türün parazitlerine dair ilk rapor olduğunu söylüyor; bundan, türün orada ekolojik ilişkilerinin oluşmasına yetecek kadar yerleştiği anlaşılıyor.
Aynı makale, yerel balıkçılardan gelen şu bilgileri de aktarıyor: tür tesadüfen çok sayıda yakalanıyor, ağa takılan balıklara saldırıyor ve güçlü dişleriyle av takımlarına zarar veriyor. Türün orta Akdeniz’deki görülüşünü kaydeden 2012 tarihli makale ise onun Akdeniz’deki “en kötü 100” istilacı tür listesinde yer aldığını hatırlatıyor; Streftaris ve Zenetos’un 2006’da yayımladığı bu liste, biyolojik çeşitlilik, balıkçılık, sağlık ve altyapı üzerinde belgelenmiş etkileri esas alıyor. Yani balıkçının yırtılmış ağında gördüğü ile araştırmacının veri tablosunda gördüğü, aynı olgunun iki yüzüdür.
Güvenliğe dair tek bir söz etmeden önce isimlerdeki karışıklığı düzeltmek gerekiyor. Mısır’da “semeket el-erneb” (“tavşan balığı”) adı, sınıflandırma bakımından birbirinden tamamen farklı birden fazla balık için halk arasında kullanılıyor. Mısır’da ve komşu ülkelerde “safi” ya da “sayyagan” diye bilinen tavşan balığıgiller (Siganidae) ailesinin balıkları avlanıyor, satılıyor ve yeniyor; bu yazıda söz edilen zehri taşımıyorlar. Gerçi FishBase veri tabanı bunlardan bazılarının sırt dikenlerini zehirli olarak tanımlıyor ve dikkatsizce tutan kişide acı veren bir sokmaya yol açtığını belirtiyor. Bu yazıda kastedilen tür, yalnızca bilimsel adı anılan türdür. Zehirliliği halk arasında aynı adı taşıyan her balığa yaymak bilimsel bir hatadır, aynı zamanda zararsız balıklara ve onları meşru biçimde satanlara haksızlıktır; türleri birbirinden ayırmak uzmanların ve denetim kurumlarının işidir, rıhtımdaki bir kasaya aceleyle bakan gözün değil.
Bu türün sağlık boyutu bilimsel literatürde kesinleşmiş durumda. Katikou ve meslektaşlarının 2022’de Marine Drugs dergisinde yayımladığı, tetrodotoksine ilişkin güncellenmiş bir derleme, bu sinir zehirinin suda çözündüğünü ve ısıya dayandığını söylüyor; yani kızartma da, haşlama da, fırında pişirme de, saatlerce süren pişirme de onu yok etmiyor. Derlemeye göre en yüksek derişimler üreme organlarında, karaciğerde ve sindirim sisteminde, ardından kasta ve deride bulunuyor; bugüne kadar bir panzehiri yok ve zehirlenen kişinin tedavisi hastanede destekleyici tedaviden ibaret. 2024 tarihli derleme ise zehirin et dahil tüm dokularda bulunduğunu ve aşçının hazırlık sırasında onu ayıklayamayacağını ekliyor. Okur için buradan çıkan iki şey var: bu türü hiç yememek ve balık yedikten sonra kendinde ya da yanındakilerden birinde dudaklarda veya parmak uçlarında uyuşma ya da nefes darlığı görülürse vakit kaybetmeden en yakın hastaneye gitmek.
2024 tarihli derleme, bu türün satışını yasaklayan kurallara rağmen Mısır’da pazarlandığını açıkça söylüyor. Tablosunda, Akdeniz’de balon balıklarının balıkçılara ve yüzücülere ısırma ya da saldırı biçiminde zarar verdiği 28 olay kaydediyor; bunların bir kısmı parmaklarda gerçekleşmiş, bir kısmı uzuv kesilmesiyle sonuçlanmış. Yazarlar, saldırgan davranışı henüz yakın bir sağlık tehlikesi olarak görmediklerini de ekliyor. Bunun pratik özeti şu: bu, çıplak elle tutulacak ya da evde denenecek bir balık değil. Balık pazarlarının denetimi belirli kurumların görevi; bunların arasında vilayetlerin Sağlık İşleri Müdürlükleri de var. Bu türün satışta olduğunu gören kişinin yolu, bağlı olduğu müdürlüğe bildirmektir; kasanın başında tartışmak ya da kanıt olmadan belirli bir pazar veya dükkân hakkında hüküm vermek değil.
Mısır’da balon balığı zehirlenmeleri istatistikle değil, tarihli olaylarla biliniyor. 2024 tarihli derlemenin vaka tablosu Mısır için ölümle sonuçlanmayan iki olay kaydediyor: 2004’te bir kişi, Mayıs 2022’de beş kişi. Sonuncusu, Mısır basınının Port Said’den aktardığı olay: aynı aileden beş kişi, haberde halk arasındaki adıyla anılan bir balığı yedikten sonra zehirlenme belirtileri gösterdi ve ardından vilayetin Sağlık İşleri Müdürlüğü farkındalık bildirileri yayımladı. Aynı derleme, Mısır’da balon balığı zehirlenmesinden ölüm kaydedilmediğini söylüyor. Bugüne kadar bu balıklardan kaynaklanan zehirlenmelere dair derlenmiş ve yayımlanmış Mısır rakamları yok; bir gazetenin aktardığı vaka bir vaka olarak kalır, oran ya da sıklık değildir.
Bilimsel sonuç özetle basit, etkisi ise derin: tek bir su yolu, bütün bir denizdeki yaşam haritasını yeniden düzenleyebilir; etkisi aylar sonra değil kuşaklar sonra görünür ve sessiz araçlarla ölçülür: tür envanterleri, tek bir balığın parazitleri üzerine hakemli makaleler ve balıkçı defterleri. Bu yüzden okurun balık pazarına götürebileceği en yararlı şey ne denizden korkmaktır ne de Mısır’ın lezzetli balıklarından uzak durmak; sakin bir bilgidir bu: adıyla bilinen ve hükmü başkalarına yayılmayan tek bir tür ve rıhtımdaki gümüş renkli bir kasanın ardında, iki denizi birbirine bağlayan bir geçidin 157 yılı.
İlgili Haberler

Dünya Bilim Günü’nde: Uzman olmayan biri bilimsel bir çalışmayı nasıl okur, Mısır’da ona kapıyı kim açar?
Gece yarısından sonra gelen bir mesaj “yeni bir çalışma teyit ediyor” diye başlıyor; kaynağı kontrol etmeye çalışan ise onlarca dolar isteyen bir sayfayla karşılaşıyor. Barış ve Kalkınma için Dünya Bilim Günü’nde Mısır’da çalışmalara ulaşmanın yasal yollarını, hakem değerlendirmesinin ne anlama geldiğini ve yirmi kişilik tek bir çalışmanın neden kesin hüküm sayılamayacağını anlatıyoruz.
10 Kasım 2026 · 9 dk okuma

İskenderiye'nin "Dehşet Günü": Temmuz 365'te Gerçekte Ne Oldu, Bilim Akdeniz'i Bugün Nasıl İzliyor?
5 Kasım'da dünya Dünya Tsunami Farkındalık Günü'nü kutluyor. Denizin İskenderiye kıyısından çekilip geri döndüğü 21 Temmuz 365'e dönüyor, bilimin bu anlatı hakkında bugün ne dediğini, Akdeniz'de uyarı süresinin neden saatler değil dakikalar olduğunu ve İskenderiye'nin Mısır ile Afrika'nın ilk "Tsunamiye Hazır" şehri nasıl olduğunu soruyoruz.
5 Kasım 2026 · 7 dk okuma

12 Ekim 1999: Demenhur'un Oğlu Atomların Hareketini Gördüğünde — Ahmed Zuveyl ve Femtokimya
Yirmi yedi yıl önce bugün, İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi, Ahmed Zuveyl'in "femtosaniye spektroskopisini kullanarak kimyasal tepkimelerin geçiş hâllerine dair çalışmaları" nedeniyle Nobel Kimya Ödülü'nü kazandığını duyurmuştu. Burada gündelik bir dille anlatıyoruz: femtosaniye nedir, bir kimyasal bağın koptuğu an nasıl görüntülendi ve onun adını taşıyan şehir hakkında 2012 tarihli 161 sayılı Kanun ile 2019'daki değişikliği ne diyor.
12 Ekim 2026 · 8 dk okuma