"Bu Yanlış": Define İçin Evin Altını Kazanlar Hazine Değil, Çöken Çatı ve Yedi Yıla Kadar Hapis Buluyor
2026 yazı, define arayanların üzerine çöken bir dizi kaçak kazıyı beraberinde getirdi: Haziran'da Esyut'un Kusiye ilçesinde beş kişi öldü; Masrawy'e göre Esyut'ta bir aydan kısa sürede on kişi öldü, ardından Ağustos'ta Fayyum'da üç, Bilbeys'te eski bir evin altında bir kişi daha öldü. Yaşananları anlatıyoruz, Mısır'ın Eski Eserleri Koruma Kanunu'nu açıklıyoruz ve yasal kazının nasıl yapıldığını gösteriyoruz.

Eski bir mahallede, sokak sessizliğe büründükten ve komşu evdeki televizyonun sesi kesildikten sonra, başka bir ses yükselir usulca: bir oda zemininin fayanslarını söken bir keski, ardından iple yukarı çekilen bir kova, sonra bir tele asılı ampulün etrafında toplanmış adamların fısıltıları. Komşular hiçbir şey bilmez. Ve bu adamları bir araya getiren hikâye ne yeni ne de az rastlanır bir şeydir: içlerinden biri, evin zemininin altında bir "define" (gömülü hazine) olduğuna dair bir fısıltı duymuş, ailesine tek bir yorucu gecenin bir ömür boyu süren sıkıntıya son vereceğine söz vermiştir. Bu sahne, benzer olaylarda tekrarlanan ayrıntılardan kurgulanmıştır ve belirli bir olaya dayandırılmamaktadır; ama sonu, yalnızca 2026 yazında Mısır'ın olay sayfalarında en az beş kez, Esyut'tan Fayyum'a, Kalyubiye'den Şarkiye'ye kadar belgelenmiştir: çukurdan hazine değil, cesetler çıkmıştır.
11 Ağustos 2026'da haber sitesi Masrawy, Fayyum vilayetinde kaçak bir kazı çukurunun üzerlerine çökmesi sonucu üç kişinin öldüğünü duyurdu. Çukur o kadar derindi ki kurtarma ekipleri kurbanları hızla çıkaramadı; cesetler, aynı sitenin ayın yirmisinde yayımladığı bir takip haberine göre, ancak on gün sonra kumun altından çıkarılabildi. Burada kimsenin adını ya da adresini vermeyeceğiz — kurbanların aileleri zaten yeterince ağır bir bedel ödedi; bizi burada ilgilendiren kişiler değil, davranışın kendisidir.
On bir gün sonra, 22 Ağustos 2026'da aynı site Şarkiye vilayetinden bir haber daha geçti: Bilbeys ilçesine bağlı eski bir ev, altını define aramak için kazan bir grubun üzerine çöktü; bir kişi öldü, ev sahibi de dahil olmak üzere dört şüpheli gözaltına alındı. Fayyum ve Bilbeys tek örnek değildi. 26 Haziran 2026'da Al-Shorouk, Esyut'un Kusiye ilçesindeki Cebel el-Garbi bölgesinde bir kazı çukurunun çökmesi sonucu beş kişinin öldüğünü, üç kişinin de yaralandığını bildirdi. 10 Temmuz'da Masrawy, "Esyut'ta tek başına bir aydan kısa sürede dört ayrı olayda on kişi öldü" başlıklı bir derleme yayımladı; ardından 10 Ağustos'ta aynı vilayette bir tuğla fabrikasındaki kazı kuyusunda bir kişi daha öldü, 14 Ağustos'ta ise Kalyubiye'nin Tuh ilçesine bağlı Namul köyünde bir evin içinde üzerlerine çöken çukurdan Youm7'ye göre iki kişi kurtarıldı.
Üç ay boyunca dört uzak vilayette art arda yaşanan olaylar, neredeyse aynı senaryonun kopyası: eski bir toprak, define fısıltısı, bir ip ve makara, sonra kimseye elini uzatma fırsatı bırakmayan bir anda çöken kum ya da kil. Hatayı adıyla analım: bir evin altını — ya da bir tarım arazisini veya terk edilmiş bir binayı — "define" aramak için kazmak, tek değil, aynı anda üç yönden yanlış bir davranıştır. Yanlıştır çünkü öldürür. Yanlıştır çünkü bir ailenin tek varlığı olabilecek bir evi yıkabilir. Ve yanlıştır çünkü Mısır kanunlarına göre yedi yıla kadar hapis ve bir milyon Mısır lirasına kadar para cezasıyla cezalandırılan bir suçtur. Bunun en tehlikeli yanı, "kimseye zararı olmayan kişisel bir macera" gibi görünmesidir; oysa gerçekte bu, komşular adına ve üst kattaki uyuyan çocuklar adına alınmış bir karardır.
İşin mühendislik yönü basit, basitliği kadar da ürkütücüdür. Eski bir ev havada durmaz; ağırlığını altındaki sağlam toprağa aktaran temeller üzerinde durur. Bu temellerin altında ya da hemen yanında açılan herhangi bir çukur, duvarı ayakta tutan toprağı boşaltır ve duvar boşluk üzerinde kalır. Çökmenin şekli toprağa göre değişir: Yukarı Mısır'da ve Fayyum'da gevşek kum bir anda çöker — yayımlanan haberlerde Kusiye'deki çukurun çökmesi de topraktaki bu kumlu yapıya bağlanmıştır — Delta'da ise yumuşak alüvyon ve yüksek yeraltı suyu seviyesi çukurun kenarını akışkan bir çamura dönüştürür. Bu kaçak kazılar hiçbir destek, havalandırma ya da ikinci çıkış olmadan, çoğu zaman kurtarma ekiplerinin ulaşmakta zorlandığı bir derinlikte yapılır; bu da olabilecek bir yaralanmayı kesin bir ölüme çevirir. Bu, desteklenmiş ya da havalandırılmış bir çukurun meşru hale geldiği anlamına gelmez; define aramak için kazı yapmak, kazıcının aldığı önlemler ne olursa olsun, başlı başına tam bir suçtur.
Bu çukurların her birinin arkasında koca bir hurafe ekonomisi vardır: "define işaretleri" satanlar, "kırmızı cıva"dan evlerin altından çıkarılacak bir servetmiş gibi söz edenler, dedesinden miras kaldığını iddia ettiği bir "define haritası" gösterenler. Bunların hepsi hurafedir; burada bunlardan bahsetmemizin sebebi açıklamak değil, teşhir etmektir. Ve hiç şaşmayan bir kural vardır: hayali satan parasını nakit alır ve gider, ev sahibi ise çukurun, savcılığın ve komşularının karşısında tek başına kalır. Buradaki yanılsama, toprağın altında hiçbir şey olmadığı değildir — gerçekten bir şey bulunabilir, kaçak kazıcılardan gerçek eski eserler ele geçirilmiştir — ama bu, hiçbir zaman kimsenin cebine para olarak girmez. Eski eser devlet malıdır ve kanunen müsadere edilir; ev sahibiyse hapis cezası öngören bir suçlamayla savcılık karşısına çıkar. Bu tür bir kazının zenginlikle sonuçlandığı tek bir vakaya ise — bu satırların yazıldığı tarih itibarıyla — rastlamadık.
Bu bizi kanuna getiriyor; burada kanun açıktır ve yoruma yer bırakmaz. Mısır Anayasası'nın 49. maddesi, devletin eski eserleri koruma, muhafaza etme, restore etme ve bunlara yönelik kazıları düzenleyip denetleme yükümlülüğünü belirler ve eski eserlere yönelik saldırı ile bunların ticaretinin zamanaşımına uğramayan bir suç olduğunu hükme bağlar — yani geçen yıllar, gizlice açılan bir çukurun sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Mevzuatta, 1983 tarih ve 117 sayılı Eski Eserleri Koruma Kanunu'nun, 2018 tarih ve 91 sayılı Kanun'la değiştirilen 32. maddesi, yeryüzündeki eski eserlerin ortaya çıkarılması ve yer altındakilerin kazılması yetkisinin yalnızca Yüksek Eski Eserler Konseyi'ne ait olduğunu, bilimsel heyetlere ve kurumlara belirli yerlerde ve belirli sürelerle, kendi denetimi altında kazı izni verme yetkisinin de yalnızca bu Konsey'de bulunduğunu öngörür. Başka bir deyişle kazı, devlete ait bir haktır; bir arazinin sahibi olmak, o araziyi kazma hakkı vermez.
Cezanın kendisi, 2018 tarih ve 91 sayılı Kanun'la ağırlaştırıldıktan sonra aynı kanunun 42. maddesinde rakamlarıyla belirlenmiştir: izinsiz olarak eski eser elde etmek amacıyla kazı çalışması yapan herkese en az üç, en çok yedi yıl hapis cezası ile en az beş yüz bin, en çok bir milyon Mısır lirası para cezası verilir; ayrıca eski eser, aletler ve kullanılan araçlara el konulur. Buna ek olarak, Konsey masrafları failden karşılanmak üzere kazı alanında çalışma yapana kadar, kazı yeri de tedbiren el konulur. İşin bir eski eserin ülke dışına kaçırılmasına varması durumundaysa, aynı kanunun 41. maddesi cezayı müebbet hapse ve en az bir milyon, en çok on milyon Mısır lirası para cezasına çıkarır.
Sorumluluk, çukura kendi elleriyle inen adamla sınırlı kalmaz. Şarkiye'deki olayda yayımlanan haberler, ev sahibinin de aralarında bulunduğu dört şüphelinin gözaltına alındığını belirtmişti. Evini kazıya açan da, işlemi finanse eden de, işçileri getirip görev dağılımı yapan da suçlama çemberinin içindedir. Günlük ücretle tutulan ve sadece "bir iş yapıyorum" (günlük ücretli iş için yaygın bir Mısır tabiri) diye düşünen işçi ise, ya kendisi bir suçlamayla karşılaşır ya da geride reisi olmayan bir aile bırakır. Birini bu çukura sürüklemek bir kurnazlık değildir.
Buna karşılık, geçmişin bugün nasıl meşru bir şekilde araştırıldığını görmekte fayda var. Bir arkeoloji heyeti — ister Mısırlı ister yabancı olsun — ipe ve ampule sarılıp toprağa inmez. Yüksek Eski Eserler Konseyi'ne bir başvuru yapar; bilimsel planı incelenir ve kendisine belirli bir yer, süre ve sezon için, eski eser müfettişlerinin denetimi altında bir izin verilir. Tek bir çukur değil, katman katman kazı yapar; her katmanı kaldırmadan önce fotoğraf, çizim ve kot ölçümüyle belgeler ve bulunan her parçayı devlet denetiminde tutulan resmi tutanaklara kaydeder. Bulunan her şey devlete aittir ve devlete teslim edilir; sezon, Konsey'e sunulan bir raporla sona erer ve izin sahibi, 32. madde uyarınca keşfin bilimsel olarak yayımlanmasında keşif tarihinden itibaren beş yıl boyunca öncelik hakkına sahip olur. Bu — bu satırların yazıldığı tarih itibarıyla bildiğimiz kadarıyla — tek meşru yoldur.
İki yol arasındaki fark yalnızca kâğıt işinden ibaret değildir; asıl fark anlamdadır. Bir eski eserin değeri, kendisinde olduğu kadar bulunduğu yerde de saklıdır: hangi katmandan çıktığı, yanında hangi çömleğin bulunduğu, hangi derinlikte olduğu. Bizlere insanların burada ne zaman yaşadığını, ne yediğini ve ölülerini nasıl gömdüğünü anlatan şey tam olarak bu ayrıntılardır. Geceleyin açılan bir çukur ise bu sayfayı kimse okuyamadan sonsuza dek yırtar; oradan bir şey çıksa bile, sessiz, hikâyesinden koparılmış ve yalnızca ev sahibine değil, tüm ülkenin insanlarına ait bir tarihten kopmuş olarak çıkar.
Peki doğru davranış nedir? Ruhsatlı bir temel kazarken ya da bir boruyu tamir ederken tesadüfen eski eser olabileceğini düşündüğünüz bir şeyle karşılaşırsanız, gereken üç şey vardır: hemen durmak, parçayı yerinden oynatmamak ya da temizlememek ve aynı kanunun 24. maddesi gereğince, kırk sekiz saat içinde en yakın idari makama haber vererek yetkili birim teslim alana kadar onu korumak; aksi halde ruhsatsız eski eser bulundurmakla suçlanırsınız. Eski eser devlet malı olur ve Konsey, bulup bildiren kişiye, parçanın önemine göre uzman bir komitenin belirleyeceği bir ödül verebilir. Yazılı bir bildirim, karanlıkta yapılan bir anlaşmadan bin kat daha iyidir.
Eğer geceleyin komşu evden kazı sesi duyarsanız, altı boşaltılan duvarın kendi duvarınız olabileceğini bilin; burada ihbar etmek gammazlık değil, kazıcıları da içine alan hayatları korumanın bir yoludur. Ay sonunda ev masraflarını hesapladığınız gibi sakin sakin hesaplayın: alet kirası, adamların ücreti ve dilden dile size satılan bir yanılsamanın bedeli, karşılığında kırık fayanslar, çatlamış bir tavan ve kendi evinizde sanık durumuna düşme ihtimali. Odanızın zemininin altındaki gerçek hazine, duvarı taşıyan sağlam bir temel, yazın çocukların üzerinde koştuğu serin fayanslar ve ailenin ancak şafakla uyandığı, kesintisiz uyunan bir gecedir.
İlgili Haberler

“Keda ğalat” (Mısır lehçesiyle “Bu yanlış”): Ekrana tek bakış... DSÖ: Telefonlu sürücünün kaza riski yaklaşık dört kat
Dünya Trafik Kurbanlarını Anma Günü’nün anıldığı bugün, Kasım ayının üçüncü pazarında, her sokakta görülen ve zararsız sanılan bir alışkanlığı ele alıyoruz: direksiyon başında elde telefon. Dünya Sağlık Örgütü’ne göre telefon kullanan sürücünün kaza yapma ihtimali yaklaşık dört kat yüksek; “eller serbest” sistemler de pek daha güvenli değil, çünkü sorun el değil, dikkat.
15 Kasım 2026 · 8 dk okuma

“Kida ghalat” (“Böyle olmaz”): Gece Yarısından Sonra Konut Sokağında Hoparlör; Sevinciniz de Hak, Komşunuzun Gecesi de
Balkonlarının ardında sınava hazırlanan bir öğrenci, hasta bir kadın ve iki aylık bir bebek bulunan bir sokakta çadır, orkestra ve hoparlör: Meşru bir düğün sevinci ne zaman hukukun sorguladığı gürültüye dönüşür? Çevre Kanunu’ndaki ses sınırlarına tabi ruhsatlı bir salonla sokaktaki özel kutlamayı birbirinden ayırıyor, sevinci de komşuların gecesini de birlikte koruyacak ilan edilmiş bir bitiş saati ve içeriye yönelik ses öneriyoruz.
6 Kasım 2026 · 8 dk okuma

"Böyle Olmaz": Yıkım ve Tadilat Molozu Sokak Başında — Sorumlu Yoldan Geçen Değil, Daire Sahibi ve Müteahhit
Sokağın köşesinde bir gecede beliren toprak ve moloz yığını kaldırımı daraltır, ilk yağmurdan önce yağmur ızgarasını tıkar. Ancak bu sıradan bir çöp meselesi değil: yıkım ve tadilat molozunun kendi yasası, inşaat ruhsatıyla ve lisanslı bir nakliyeciyle yapılan sözleşmeyle başlayan kendi yolu vardır; sorumluluk önce işi isteyen ve parasını ödeyen kişiye aittir. İşte izlenmesi gereken yol ve cezası.
27 Ekim 2026 · 7 dk okuma