Güneş Tarlaya Doğmadan Önce: Hiçbir Bordroya Girmeyen Tam Bir İş Günü

Güneş tarlanın üzerine doğmadan, binlerce Mısır köyünde koca bir gün çoktan başlamış olur. Delta'da da Yukarı Mısır'da da ilk adımlar birbirine benzer: avluda bir hareketlilik, ısıtılan su, fırına giren hamur, yemlenen kümes hayvanları, sağılıp süzülen ve toplayıcı gelip merkeze taşımadan önce kaplara doldurulan süt. Bunların hiçbiri bir deftere yazılmaz, kimse bir devam çizelgesine imza atmaz. Yine de bu evden sabah yedi olmadan çıkan şey, kentteki sofralarda son bulan bir gıda zincirinin ilk halkasıdır.

Gün ağarmasıyla birlikte günün ikinci bölümü başlar: toprak sulanır, otlar ayıklanır, meyveler toplanıp kasalara ayrılır ve kamyon onları pazara taşır. Pamuk toplama, domates ayıklama ya da gül kesimi gibi belirli mevsimlerde gün, geriye hiçbir şey kalmayana dek uzar. Ardından eve dönüş yolu gelir: öğle yemeği, bir çocuğun ev ödevi, bir aşı için ya da büyükbabanın tansiyon ilacı için sağlık ocağına gidiş. Gün batımıyla bitmez; lamba ışığında hâlâ bitirilebilecek son işle biter.

Her yıl 15 Ekim'de dünya, bu uzun günün önünde durup ona bir isim verir. Birleşmiş Milletler Genel Kurulu, 18 Aralık 2007'de kabul ettiği 62/136 sayılı kararla 15 Ekim'i Uluslararası Kırsal Kadınlar Günü ilan etmiş; bunu, kararın kendi ifadesiyle, kadınların tarımsal ve kırsal kalkınmayı güçlendirmedeki, gıda güvenliğini artırmadaki ve kırsal yoksullukla mücadeledeki kritik rolünü tanımak için yapmıştır. Bu gün, temelde bir demet çiçek değil, sayılmayan emeği önce istatistiklerde, sonra politikalarda görünür kılma girişimidir.

Mısır'da köy, tablonun kenarında bir ayrıntı değildir. Merkezi Seferberlik ve İstatistik Kurumu'nun (CAPMAS) 15 Mayıs 2025'te yayımladığı açıklamaya göre, ülkede 1 Ocak 2025 itibarıyla 26,5 milyon hane bulunuyordu; bunların 14,7 milyonu — yüzde 55,6'sı — kırsal kesimde, 11,8 milyonu ise kentte yaşıyordu. Bir başka deyişle Mısır hanelerinin yarısından fazlası kırsaldır ve bunların çoğunda günlük ekonomik hayatın önemli bir dilimi, sözleşmesi ve resmî unvanı olmayan kadın emeğine dayanır.

Resmî işgücü piyasasında denge kırsala doğru eğiliyor. CAPMAS'ın 6 Ağustos 2026'da yayımlanan ve bu satırların yazıldığı tarih itibarıyla en güncel veri olan 2026 yılı ikinci çeyrek İşgücü Anketi bültenine göre, işgücü yaklaşık 35,6 milyon kişiydi; bunun 20,2 milyonu kırsalda, 15,4 milyonu kentteydi. Kadınların sayısı yaklaşık 7,8 milyon, erkeklerin ise 27,8 milyondu; kadınlarda işsizlik oranı yüzde 14,4 iken erkeklerde yüzde 3,4'tü. Aynı bültende tarım, ormancılık, kereste kesimi ve balıkçılık faaliyeti, yaklaşık 6,25 milyon çalışanla — toplamın yüzde 18,6'sı — tüm ekonomik faaliyetlerin başında yer alıyor; bunların yaklaşık 1,62 milyonu kadındı.

Ancak bu rakamlar, ne kadar titiz olurlarsa olsunlar, güneş doğmadan başlayan günü yakalayamaz. Bu veriler, belirli bir teknik tanıma göre ücret karşılığı çalışanları ya da iş arayanları ölçmek üzere tasarlanmıştır ve tarımda sayılan 1,6 milyon kadın da yalnızca bu tanıma uyan kadınlardır. Tandırda geçen saatler, sağım işi ya da ailenin kendi arazisinde ot ayıklama ise gri bir bölgede kalır: ücretsiz ve kayıt dışı ama gerçek bir emek. Bu, bir istatistik değil yorum niteliğinde bir tespittir; ücretin, sözleşmenin ve kaydın bulunmadığı yerde zaten sayılacak bir şey yoktur, dolayısıyla rakamın yokluğu emeğin var olmadığının kanıtı değil, sorunun bir parçası hâline gelir.

Zaman kullanımı araştırmaları bu tespiti neredeyse kesinliğe taşıyor. BM Kadın Birimi'nin (UN Women) Aralık 2020'de yayımlanan “Bakım Ekonomisinin Toplumsal Cinsiyet Eşitliğini Güçlendirmedeki Rolü — Arap Devletlerinde Kadınların İlerlemesi” başlıklı raporuna göre, Mısır'da evli kadınlar ücretsiz bakım işlerine evli erkeklerin yaklaşık yedi katı kadar saat ayırıyor; evli olmayan kadınlar ise erkek muadillerinin yaklaşık altı buçuk katı kadar saat harcıyor ve çalışan bir kadın bu yükten kurtulmuyor, onu ücretli işinin üzerine ekliyor. Bu tahmin özel olarak kırsala değil ülke geneline ait olsa da, köyde en keskin biçimde ortaya çıkan bir farkı gözler önüne seriyor.

Küresel düzeyde Birleşmiş Milletler'in bu güne ayrılan sayfası üç rakam veriyor: 2023 tahminine göre kadınlar tarımsal işgücünün yaklaşık yüzde 40'ını oluşturuyor, tarım arazilerinin ancak yaklaşık yüzde 15'ine sahip ve ücretli tarım işinde erkeğin kazandığı her bir dolara karşılık 82 sent kazanıyor. Bunlar Mısır'a değil dünyaya ait rakamlardır ve yerel bir oran gibi okunamaz. Mısır'daki tarım arazilerinden kadınlara düşen pay konusunda ise uluslararası veri tabanlarının dayandığı en güncel rakam eskidir: Gıda ve Tarım Örgütü'nün (FAO) verileri hâlâ 1999/2000 Tarım Sayımı'na, yani kadın arazi sahiplerinin oranının ancak yaklaşık yüzde 5'e ulaştığı döneme dayanıyor. Bu satırların yazıldığı tarih itibarıyla, bildiğimiz kadarıyla bunun yerini alacak daha güncel resmî bir rakam bulunmuyor.

İşte hikâyenin pratik yanı burada başlıyor; tarlalarla ilgili olmadan önce kâğıtlarla ilgili bir mesele. Nüfus cüzdanı, bir kadının devlet karşısındaki varlığını kanıtlayan ilk belgedir; bu belge olmadan banka hesabı açamaz, tarım arazisini kendi adına kaydettiremez, sosyal sigortaya kayıt olamaz. Ulusal Kadın Konseyi yıllardır, Nüfus İdaresi ile iş birliği içinde yürüttüğü “Mısır Vatandaşlığı Girişimi — Kartın Haklarındır” programı kapsamında, en yoksun bölgelerde imkânı olmayan kadınlara ücretsiz nüfus cüzdanı çıkarmak üzere gezici ekipler gönderiyor. Konseyin internet sitesinde yayımladığı rakamlara göre, girişim başladığından bu yana yaklaşık 2,8 milyon kart çıkarılmış; ancak bu satırların yazıldığı tarih itibarıyla daha güncel bir rakam açıklanmamış. Geç kayıt cezalarının affı bu kampanyalara zaman zaman süreli kararlarla eşlik etmiş, kalıcı bir kural olarak değil; bu yüzden en güvenli yol, başvuru anında yürürlükte olanı nüfus müdürlüğüne sormaktır.

İkinci belge ise sigortayla ilgili. 2019 tarih ve 148 sayılı Sosyal Sigortalar ve Emeklilik Kanunu, kapsamını düzensiz işçilere de genişletti; buna tarlalarda, bahçelerde, hayvancılık ve kümes hayvancılığı işletmelerinde çalışan geçici tarım işçileri ile bir feddandan (yaklaşık 4.200 metrekarelik Mısır'a özgü bir arazi ölçü birimi) daha az arazi işleten ya da sahip olan kişiler de dahil. Kanunun tanımına ve 2021 tarih ve 2437 sayılı Başbakanlık Kararı'yla yürürlüğe giren uygulama yönetmeliğine göre bu kapsama, bir işverenin yanında kesintisiz altı aydan az çalışanlar ya da işi, işverenin yürüttüğü faaliyetin doğası gereği bu faaliyete dahil olmayanlar giriyor; yeter ki kişi zaten kanun kapsamında bir çalışan ya da işveren olarak sigortalı olmasın ve on sekiz yaşından küçük olmasın. Köydeki karşılığı basit: kaydı yapılmamış bir hasat mevsimi iz bırakmayan bir emektir, kaydedilmiş bir prim ödemesi ise yıllar sonra emekli maaşına ya da malullük tazminatına dönüşür — pratikte başvurulacak yer en yakın sosyal sigorta bürosudur.

Ardından kâğıtlarla değil tamamen mesafeyle ilgili üçüncü bir katman geliyor: sağlık ocağının ne kadar uzakta olduğu, ev ile okul arasındaki yolun durumu, temiz içme suyunun ve kanalizasyonun köyün kenarında değil evin içinde olup olmadığı. Bu hizmetlerden her biri bir adım yakınlaştığında, kırsaldaki kadına yolda, su taşımakla ya da sırada beklemekle geçirdiği saatleri geri veriyor. “Haya Karima” (Onurlu Yaşam) adlı ulusal kırsal kalkınma projesinin temelindeki fikir de bu; projenin gerçek getirisi açılış törenleriyle değil, her gün kazanılan saatlerle ölçülür.

Bütün bunlar ne acıma duygusuyla ne de karamsar bir tablo çizmek amacıyla söyleniyor. Mısır köyü kimseden geride değildir ve kentin bilmediği pratik bir bilgiye sahiptir: sulama takvimleri, ekim döngüleri, kümes hayvanı hastalıkları, bir mevsimi başlamadan önce hesaplamanın yolu. İhtiyaç duyulan, daha yumuşak sözcükler değil somut üç adımdır: emeğin sayılabilmesi için kaydedilmesi, kadının korunabilmesi için sosyal sigortaya kaydolması, saatlerin kazanılması için hizmetlerin yakınlaştırılması. Bunun dışında bayram günlerinde söylenen sözler kendi gününde geçip gider; emeğin, doğmadan önce başladığı güneşin batışıyla birlikte söner.

Kentte bir somun ekmek sofraya konduğunda, yanına bir bardak süt, ortasına bir tabak domates, odanın bir köşesine de bir demet gül bırakıldığında, bunların her biri, gününe güneş doğmadan başlayan ve hiçbir bordroya girmeyen ellerden geçmiştir. 15 Ekim bu günü ne değiştirir ne de kısaltır; ona yalnızca bir isim ve hesapta bir yer verir. Onu anmanın belki de en yararlı yolu gönderilen bir kutlama mesajı değil, iki pratik sorudur: Ailenizin köydeki evinde yaşayan kadınların geçerli nüfus cüzdanları var mı? Ve içlerinden biri, kendi adına kaydedilebilecek bir sosyal sigorta primi olduğunu biliyor mu?