Üçlü Saldırının 70. Yılı: 29 Ekim'den Ateşkese, İlk Barış Gücünü Doğuran Dokuz Gün
1956 sonbaharında yalnızca harita değil, oyunun kuralları da değişti: BM Genel Kurulu olağanüstü acil oturumda toplandı, 998 sayılı karar Genel Sekreterlik'ten kırk sekiz saat içinde bir acil durum gücü planı istedi ve ilk mavi bereliler Kasım ortasında Mısır'a ulaştı. Tarihleriyle belgelenmiş bir hikâye; başrolünde uluslararası hukuk ve adı Port Said olan bir şehir var.

Port Said sahil şeridinde, ekim sonunun bir akşamında, bir baba ile kızı Port Fuad'a geçecek feribotu beklemektedir; gemiler ise geniş bir caddede ağır ağır yürüyormuş gibi yavaşça süzülür. Küçük kız babasına neden yalnızca bu şehrin kendine özgü bir milli bayramı olduğunu sorar; çünkü şehirlerin de bayramı olabileceğini daha önce hiç duymamıştır. Bu sorunun tam cevabı bir feribot beklerken anlatılamayacak kadar uzundur, zira hikâye yetmiş yıl önce, uzak bir sonbaharda başlar; yolu New York'ta, henüz adı bile konmamış bir fikrin doğduğu bir toplantı salonundan geçer; ve aralık ayında, şehrin takviminde sonradan bir bayrama dönüşen bir günde sona erer.
Başlangıç, tarihiyle birlikte belgelenmiştir: 29 Ekim 1956'da İsrail'in Sina'daki askeri harekâtı başladı. Birleşmiş Milletler'in ilk acil durum gücüne ayrılan sayfası, İsrail birliklerinin o sabah sınırı geçtiğini kaydederken, askeri anlatılar Mitla Geçidi yakınındaki ilk paraşütçü indirmesini öğleden sonraya, yerel saatle yaklaşık saat beşe tarihlendirir. Bundan üç ay önce, aynı yılın 26 Temmuz'unda Süveyş Kanalı Şirketi'nin millileştirilmesi ilan edilmişti; burada bunu yalnızca doğrudan tetikleyici olarak anıyoruz, hikâyenin konusu olarak değil. Çünkü bugünkü hikâyemiz ne bir su yolu ne de ticaretle ilgili; dünyanın dokuz gün içinde kendini nasıl yeniden düzenlediğiyle ilgili.
Ertesi gün, 30 Ekim'de, on iki saatlik süre tanıyan ortak bir İngiliz-Fransız ültimatomu yayımlandı. 31 Ekim'de Mısır içindeki hedeflere yönelik hava saldırıları başladı, birkaç gün sonra da Port Said yakınında bir kara çıkarması izledi. Bu, Birleşmiş Milletler'in internet sitesinde bugün de aynen yayınlanan kronolojidir ve her okuyucu bu sayfayı açıp tarihleri kendisi doğrulayabilir — kanaatimizce böyle bir yıl dönümünden çıkarılacak en önemli ders de budur: rakamlar ve tarihler herkese açıktır ve bunlar yeterlidir.
Çıkarmanın ayrıntıları karşı tarafın kayıtlarında da yer alır. 5 Kasım'da İngiliz paraşütçüler Port Said'in batısındaki Gamil Havaalanı'na indi, Fransız kuvvetleri ise karşı kıyıdaki Port Fuad'ı ele geçirdi. 6 Kasım şafağında, saat 04.30'da, İngiltere Ulusal Ordu Müzesi'nin kayıtlarına göre tanklarla desteklenen bir deniz çıkarması Port Said'e başladı. Aralarında bir su şeridi bulunan iki küçük şehir — tıpkı küçük kızın şimdi beklediği gibi bir feribot hattıyla birbirine bağlı — kendilerini büyük bir askeri harekâtın tam ortasında buldu.
Bundan sonra Port Said'de yaşananları Kahire Valiliği'nin resmi internet sitesi tek cümleyle özetler: 5 Kasım'dan saldırgan güçlerin çekildiği 23 Aralık 1956'ya kadar süren, susuz, yiyeceksiz ve güvenliksiz tam bir kuşatma — takvime göre yaklaşık yedi hafta. Burada halk direnişinden, bütün bir şehrin halkının ortak eylemi olarak söz ediyoruz; belirli kişileri adlandırmadan ya da belirli bir kahramanlığı belirli bir isme atfetmeden. Çünkü elimizdeki belgeler toplu bir tasvire elveriyor, isim listesine değil.
Sahilde bunlar yaşanırken, New York'ta da başka bir şey oluyordu. 1 Kasım 1956'da Birleşmiş Milletler Genel Kurulu'nun Birinci Acil Özel Oturumu toplandı — Örgüt tarihinde bir ilk — ve bu oturum, BM'nin kendi sayfasının da kaydettiği gibi, Güvenlik Konseyi'nin harekete geçemediği durumlarda Genel Kurul'un konuyu ele almasına imkân tanıyan “Barış İçin Birleşme” usulü (Genel Kurul'un 377 sayılı kararı) uyarınca toplanmıştı. Yani dosyayı elinde bulan, beş daimi üyesinden herhangi birinin vetosuyla kararı bloke edebildiği Güvenlik Konseyi değil, bütün devletlerin bir araya geldiği bu organ oldu.
4 Kasım'da bu Birinci Acil Özel Oturum, 998 sayılı kararı kabul etti. Kararın metni özünde basit ama etkisi muazzam bir idari talepti: Genel Sekreter'in kırk sekiz saat içinde bir Birleşmiş Milletler acil durum gücü kurulması için bir plan sunması. Örgütün Sözleşmesi'nde adı bile geçmeyen, tek emsali 1948'den bu yana faaliyet gösteren BM Ateşkes Gözlem Örgütü'nün silahsız askeri gözlemcilerinden ibaret olan bir şeyi kırk sekiz saatte icat etmek gerekiyordu; iki ordu arasında duran silahlı bir güçse bambaşka, o güne dek görülmemiş bir şeydi. Ertesi gün, 5 Kasım'da, aynı oturumdan bu gücün komutanlığını kuran 1000 sayılı karar çıktı. Talep ile komutanlık arasında yirmi dört saat vardı.
Fikrin kendisi üzerinde durmayı hak ediyor, çünkü o sonbaharın gerçek çocuğu bu fikirdir. Herhangi bir tarafla savaşmak için değil, çatışma durduktan sonra iki taraf arasında durmak için gönderilen bir güç; bir devletin topraklarına ancak onun rızasıyla giren; taraflarla hiçbir ilgisi olmayan ülkelerin askerlerinden oluşan; alelacele doğaçlama bir amblem taşıyan — İkinci Dünya Savaşı'ndan artakalan fazlalık Amerikan miğferlerinin aceleyle maviye boyanmasıyla ortaya çıkan ve sonradan tüm dünyada barışı korumanın simgesi hâline gelen, kendi ordularının bayrağı yerine Örgüt'ün bayrağını taşıyan bir güç. Bugün birden fazla kıtada gördüğümüz ve haber bültenlerinde sanki eskiden beri var olan bir olguymuş gibi okuduğumuz bu model, gerçek yaşını işte buradan alır.
6-7 Kasım gecesi yarısında, İngiltere Ulusal Ordu Müzesi'nin kayıtlarına göre ateşkes yürürlüğe girdi; Birleşmiş Milletler'in sayfası ise bunu Greenwich saatiyle 7-8 Kasım gece yarısı olarak kaydeder. Demek ki harekâtın 29 Ekim'de başlamasıyla topların 7 Kasım'da susması arasında dokuz gün geçmiştir. Ancak çatışmanın bitişini işgalin bitişiyle karıştırmak yaygın bir hatadır; şehirler bundan sonra da haftalarca yabancı çizmeler altında kaldı ve tam çekilme günlerle değil aylarla ölçüldü. Ateşkes bir tutanağa yazılan tek bir satırdır; çekilmeyse takvimle ölçülen uzun bir yolculuktur.
Ardından uygulama geldi. 15 ve 16 Kasım 1956'da acil durum gücünün ilk birlikleri, tek bir günde değil iki dalga hâlinde Mısır'a ulaştı; bu birlikler Kolombiyalı, Danimarkalı ve Norveçli askerlerden oluşuyordu. Ardından gelen takviyelerle güç, Şubat 1957'de yaklaşık altı bin kişilik hedeflenen mevcuduna ulaştı. Port Said'in adını bile pek bilmediği ülkelerden gelen askerler, yalnızca birkaç hafta öncesine kadar hiçbir askeri kılavuzda yazılı olmayan bir görevi yerine getirmek üzere Mısırlı bir şehre indi.
En zor soru ise şudur: insan kaybı ne kadardı? İşte tam burada bilgimizin sınırlarını kabul ediyoruz. 21 Kasım 1956'da İngiltere Savunma Bakanı, Avam Kamarası'nda Port Said'de yüz ölü, beş yüz kırk yaralı olduğu rakamında ısrar etti. Aynı görüşmede milletvekilleri ona çok daha yüksek tahminler sundu — on iki bin yaralıya varan bir Mısır rakamı, Hindistan Başbakanı'nın “birkaç bin” ifadesi ve İngiliz ile Amerikalı muhabirlerin anlattıkları — ama Bakan bunların tamamını uydurma, abartı ve propaganda diyerek reddetti. Ardından aynı yılın 21 Aralık'ında yayımlanan resmi bir İngiliz raporu, Port Said'deki Mısırlı ölü sayısını yaklaşık altı yüz elli olarak tahmin etti; bu da Bakan'ın verdiği rakamın kat kat üzerindeydi. Mısır kaynaklı ve bağımsız tahminler ise bundan da yüksektir ve anlatılar arasındaki bu uçurum, bu satırların yazıldığı tarihe kadar kapanmamıştır. Bu yüzden her rakamı kaynağına ve tarihine bağlı olarak sunuyor, hiçbirini nihai gerçek olarak benimsemiyoruz.
Bu bölümün sonu net tarihlerle belirlenmiştir, gerçi kaynaklar son gün konusunda ayrışır. Birleşmiş Milletler, İngiliz ve Fransız kuvvetlerinin çekilmesinin 22 Aralık 1956'da tamamlandığını ve Port Said bölgesinin acil durum gücüne devredildiğini kaydeder; Kahire Valiliği'nin resmi sitesi ise son yabancı askerin şehri terk ettiği günü 23 Aralık olarak tarihlendirir — Port Said'in her yıl milli bayram olarak kutladığı gün de budur. İsrail'in Mısır topraklarından çekilmesi 8 Mart 1957'de tamamlandı ve kanal aynı yılın Nisan ayında yeniden gemi trafiğine açıldı. İngiltere'nin kendisinde ise Anthony Eden, Ocak 1957'de başbakanlıktan ayrıldı ve yerini Harold Macmillan aldı.
Acil durum gücü Mısır'da neredeyse tam bir on yıl kaldı; ta ki Mısır hükümeti 18 Mayıs 1967'de çekilmesini talep edene kadar. Çekilme ertesi gün başladı ve aynı yılın haziran ayı sonunda tamamlanarak Kasım 1956'da açılan bölüm kapanmış oldu. Burada tarihin kendi sınırlarında duruyoruz, yetmiş yıl önce yaşananları bugün süren herhangi bir anlaşmazlığa yansıtmıyoruz; her dönemin kendi koşulları vardır ve bu yıl dönümünün değeri, yansıtmalarla değil tarihleriyle okunmasında yatar.
Peki tüm bunlar, sahil şeridinde duran o babaya ne söylüyor? Kızına verilecek cevabın iki dakikaya sığdığını söylüyor: bu şehrin bayramı var, çünkü son yabancı asker onu belirli bir günde terk etti ve bu gün, feribot gelmeden önce telefonundan kızıyla birlikte açabileceği resmi bir belgede yazılıdır. Ama daha da ötesini söylüyor: o dokuz günde yaşananlar yalnızca savaş meydanında değil, bir kararın metninde, kırk sekiz saatlik bir süre içinde ve başvurulabilecek bir hukukun var olduğu fikrinde de yazıldı. Belki de tek başına bu, ekim akşamında bir feribot bekleyen küçük bir kıza anlatılmayı hak ediyor.
İlgili Haberler

Dünya Tuvalet Günü: Mısırlıların on kişiden dördü, BM-Su 2024 verilerine göre “güvenle yönetilen” sanitasyonun dışında
Dünya 19 Kasım’da Dünya Tuvalet Günü’nü anıyor. BM-Su’nun 2024 verilerine göre Mısırlıların %57’si güvenle yönetilen sanitasyon hizmeti kullanıyor; yani yaklaşık on kişiden dördü bu ölçütün dışında. Peki “güvenle yönetilen” tam olarak ne demek, hizmete erişimden farkı ne? Önce tanım, sonra rakam; ardından bakanlık açıklamaları ve Hayah Karima hedefleri.
19 Kasım 2026 · 8 dk okuma

Şarm El-Şeyh’ten Antalya’ya: COP nedir ve Mısır’a 2022 iklim konferansına ev sahipliğinden ne kaldı?
COP adı yeniden gündemde. BM iklim sekretaryasının açıkladığı takvime göre 31. iklim konferansı 9-20 Kasım 2026’da Antalya’da yapılacak. Bu yazı oturumlardan hiçbir şey aktarmıyor. COP’un ne olduğunu, kararların nasıl oy yerine uzlaşıyla alındığını ve Şarm El-Şeyh 2022’den Mısır’a neyin kaldığını anlatıyor: kayıp ve zarar fonunun kurulmasına ilişkin karar ile harcanmış paralar değil, ilan edilmiş finansman hedefleri.
8 Kasım 2026 · 9 dk okuma

Dünya Çocuk Felci Günü'nde: Virüs Mısır'dan 2006'da Nasıl Çıktı? Hikâye Neden Bitmedi?
1988'de virüs, 125'ten fazla ülkede yılda yaklaşık 350 bin kişiyi felç ediyordu. Mısır'ın son vakası Mayıs 2004'te Deyrut'ta görüldü; Şubat 2006'da Dünya Sağlık Örgütü ülkeyi çocuk felcinden arındırılmış ilan etti. Peki kampanyalar neden o tarihte durmadı? Yanıt, 2012'de bir Kahire kanalizasyon örneğinde ortaya çıktı.
24 Ekim 2026 · 8 dk okuma