Dünya Tuvalet Günü: Mısırlıların on kişiden dördü, BM-Su 2024 verilerine göre “güvenle yönetilen” sanitasyonun dışında
Dünya 19 Kasım’da Dünya Tuvalet Günü’nü anıyor. BM-Su’nun 2024 verilerine göre Mısırlıların %57’si güvenle yönetilen sanitasyon hizmeti kullanıyor; yani yaklaşık on kişiden dördü bu ölçütün dışında. Peki “güvenle yönetilen” tam olarak ne demek, hizmete erişimden farkı ne? Önce tanım, sonra rakam; ardından bakanlık açıklamaları ve Hayah Karima hedefleri.

Mısır köylerindeki birçok evde avlunun bir köşesinde temiz, fayans kaplı bir tuvalet kapısı vardır; ancak buradan çıkanlar, arıtma tesisinde son bulan bir şebekeye akmaz. Atık, dolduğunda vakumlu tankerle boşaltılan bir çukura ya da çökeltme tankına gider. Bu, tek bir hanenin hikâyesi değil, yayımlanmış verilerin gösterdiği bir tablo: BM-Su’nun 2024 verilerine göre Mısır’da evsel atık su akışının hacim olarak %20’si çökeltme tanklarından geliyor. Dünya her yıl 19 Kasım’da Dünya Tuvalet Günü’nü anıyor; adı ilk bakışta tuhaf gelse de konusu insanların sağlığını ve onurunu en yakından ilgilendiren başlıklardan biri. BM’nin sanitasyon merdiveninin en üst basamağına göre (koşulunu birkaç satır sonra açıklayacağız) 2024 verilerinde Mısırlıların yaklaşık on kişiden dördü, Birleşmiş Milletler’in “güvenle yönetilen sanitasyon hizmeti” olarak adlandırdığı kapsamın dışında kalıyor. Bu, onların tuvaletsiz olduğu anlamına gelmiyor. Asıl mesele tanımdaki bu farkta yatıyor.
Birleşmiş Milletler’in internet sitesindeki günün sayfasında, bu yazı kaleme alınırken, 2026 kampanyasının başlığının “Güvenli Tuvaletler: Eşit Bir Gelecek” olduğu ve yılın temasının sanitasyon ile toplumsal cinsiyet eşitliği, yani güvenli sanitasyonun kadınların ve kız çocuklarının sağlığını ve onurunu nasıl koruduğu olduğu belirtiliyor. Sayfa, küresel tabloyu Dünya Sağlık Örgütü ile UNICEF’in 2025 rakamlarıyla ortaya koyuyor: yaklaşık 3,4 milyar kişi, yani dünya genelinde her on kişiden dördü güvenli tuvaletten yoksun; 1,7 milyar kişinin ise evinde ellerini su ve sabunla yıkayabileceği bir yer yok. Bunlar küresel rakamlardır ve Mısır’a doğrudan uygulanamaz. Üstelik oranların aynı görünmesi, anlamlarının da aynı olduğu anlamına gelmez: dünyada on kişiden dördünün güvenli tuvaleti yok; Mısır’da ise on kişiden dördü merdivenin en üst basamağının dışında, yani tuvaletsiz değil. Her rakamın kendi ölçütü var ve şimdi onu açıklıyoruz.
Bu rakamların dayandığı ölçütü Dünya Sağlık Örgütü ile UNICEF’in ortak İzleme Programı “sanitasyon merdiveni” olarak adlandırıyor; bu, iki kutudan değil, basamaklardan oluşuyor. En altta açıkta dışkılama, onun üstünde iyileştirilmemiş tesisler, ardından haneler arasında paylaşılan ve literatürde sınırlı hizmet denen iyileştirilmiş tesis, sonra tek bir hanenin kullandığı ve temel hizmet adı verilen iyileştirilmiş tesis geliyor. “Güvenle yönetilen” hizmet ancak en tepede yer alıyor: paylaşılmayan, atığın yerinde güvenle bertaraf edildiği ya da taşınıp başka bir yerde arıtıldığı iyileştirilmiş bir tesis. Başka bir deyişle en üst basamak yalnızca tuvaleti değil, tuvaletten çıkanların akıbetini de soruyor. Dolayısıyla özel ve iyileştirilmiş bir tuvaleti olan bir ev, atığı arıtmasız bir yere taşınıyorsa bu basamağın dışında kalıyor.
Buradan, her karşılaştırmadan önce akılda tutulması gereken ikinci temel ayrım çıkıyor: hizmetin mevcut olması ile fiilen kullanılması arasındaki fark. Bir sokaktan kanalizasyon hattının geçmesi ya da bir ilçede arıtma tesisi kurulması, hizmetin mevcudiyetidir ve kapsama raporlarında genellikle bu sayılır. BM ölçütü ise arıtma koşulunu da ekleyerek hizmeti evin içinde fiilen kimin kullandığına bakıyor. Bu da iki rakamı birbiriyle çelişkili değil, doğası gereği farklı kılıyor. Konuyla ilgili kamusal tartışmayı en çok bozan şey, ikisinin karıştırılması.
Tanımın ardından rakam anlam kazanıyor. BM-Su sisteminin yayımladığı SKA 6 veri portalı, Mısır için 2024 yılında nüfusun %57’sinin güvenle yönetilen sanitasyon hizmeti, %79’unun güvenle yönetilen içme suyu kullandığını, evsel atık suyun %63’ünün ise güvenli biçimde arıtıldığını kaydediyor. İlk göstergede 100’e olan fark %43; yani 2024 ölçütüne göre yaklaşık on kişiden dördü merdivenin en üst basamağının dışında. Bu, on kişiden dördünün kanalizasyonsuz olduğu anlamına gelmiyor, on kişiden dördünün tuvaletsiz olduğu anlamına da gelmiyor.
Aynı portal, farkın nereye gittiğini açıklayan bir ayrıntı daha veriyor: Mısır’da evsel atık su akışının hacim olarak %80’i şebekelerden geçiyor, %20’si çökeltme tanklarından geliyor, küçük bir pay da diğer tesislerden. Bu, hanelerin değil akışın dağılımı. Yani açığın bir kısmı, tesisin kendisinin yokluğundan değil, atığın belgelenmiş bir arıtmaya ulaşmamasından kaynaklanıyor. Dolayısıyla bu açık, boru açığı olduğu kadar arıtma ve taşıma açığıdır; yani sakinlerin davranışına değil, altyapıya ve kamusal sorumluluğa ilişkin bir meseledir.
BM ölçütünün yanında, istatistik bültenlerinden değil yetkililerin açıklamalarından gelen ulusal rakamlar da var; bu nedenle isimleri ve tarihleriyle aktarılıyor. Mısır basını 30 Mart 2026’da, o dönemin Konut, Kamu Hizmetleri ve Kentsel Topluluklar Bakanı Mühendis Randa El-Menshawy’nin, Temsilciler Meclisi Plan ve Bütçe Komisyonu’nda 2024/2025 mali yılının kesin hesaplarının görüşülmesi sırasında, sanitasyon kapsamının 2014’te %50 iken 2025’te %70’e, içme suyu kapsamının ise aynı dönemde %95’ten %99’a çıktığını söylediğini aktardı. 8 Mayıs 2023’te yayımlanan daha eski bir açıklamada Konut Bakan Yardımcısı (altyapı işlerinden sorumlu) Dr. Sayed Ismail, içme suyu kapsamının yaklaşık %98,7’ye, sanitasyon kapsamının ise yaklaşık %66,7’ye ulaştığını belirtti. Aynı iki rakam, 8 Aralık 2021’de yayımlanan bir haberde de aynı yetkiliye atfedilmişti; yani bu rakamlar en az 2021’den beri, açıklanmış bir veri yılı olmadan dolaşımda.
Bu açıklamalar birbiriyle aynı değil ve içlerinden en iyisini ya da en düşüğünü seçmek doğru olmaz. Açıklanan içme suyu kapsamı, 2021 ve 2023 açıklamalarındaki %98,7 ile 2025 için söylenen %99 arasında değişiyor; sanitasyon kapsamı ise önceki iki açıklamada yaklaşık %66,7, 2025 için yaklaşık %70 olarak dile getirildi. Bakanlık bu oranların hesaplama yöntemini yayımlamadı; büyük olasılıkla bunlar, konutun içindeki fiilî kullanımı değil, hizmetin ulaştığı alanı ölçüyor. Dolayısıyla %70’lik açıklanmış kapsam ile %57’lik güvenle yönetilen kullanım arasındaki fark, iki kurum arasındaki bir çelişki değil, bir ölçüt farkıdır. Aynısı içme suyu için de geçerli: 2025 için açıklanan %99’luk kapsam ile 2024’teki %79’luk güvenle yönetilen kullanım arasındaki mesafe, rakamlardan birinin yanlış olduğu anlamına gelmiyor; çünkü BM tanımı, iyileştirilmiş kaynağın konutun ya da avlusunun içinde olmasını, suyun ihtiyaç duyulduğunda bulunmasını ve kirlilikten arınmış olmasını şart koşuyor.
Köyler için daha geniş bir hükümet programı var: Hayah Karima (Onurlu Yaşam) girişimi. Buradaki rakamlar, ilgili kurumlarının duyurduğu biçimiyle aktarılıyor; bunlar bağımsız olarak değerlendirilmiş sonuçlar değil, açıklanmış hedefler ve ödeneklerdir. Girişimin Planlama Bakanlığı’ndaki genel sorumlusu, parlamento basınında 19 Eylül 2023’te yer alan açıklamalarında, birinci aşamanın toplam maliyetinin yaklaşık 350 milyar Mısır lirası olduğunu, bu tutarla 20 vilayetteki 1.477 köyde yaklaşık 18 milyon vatandaş için yaklaşık 23 bin projenin hayata geçirileceğini, bunun yaklaşık 210 milyar lirasının harcandığını ve ortalama uygulama oranının yaklaşık %85 olduğunu söyledi. Sanitasyonda ise hedeflenen 1.441 projeden, 9 arıtma tesisinin, 739 projenin ve 287 bin hane bağlantısının tamamlandığından söz etti; amaç, hedeflenen köylerde hizmete erişimi %20’den %90’a çıkarmak. Yaklaşık 21 milyon vatandaşa yönelik 1.667 köyü, 478 kanalizasyon projesini ve 66 arıtma tesisini kapsayan ikinci bir aşama da hedefleniyor. Bunlar tek bir tarihli açıklamanın rakamları, bir açıklamadan ötekine değişiyor ve ödenekler harcanmış para olarak okunmamalı. Bu ne bir övgü ne de bir eleştiri.
Bu büyük rakamlarla köydeki tek bir ev arasındaki mesafe, küçük ayrıntılarla ölçülüyor. Şebekenin sokağa ulaşması yetmiyor: evin bir hane bağlantısına, tuvaleti şebekeye bağlayan bir iç tesisat işine ve abonelik işlemlerine ihtiyacı var. Bunlar yapılana kadar çukur ya da tank, dolduğunda hanenin kendisinin ödediği, tekrarlayan bir maliyet olarak kalıyor; bu maliyet düşük gelirli aileleri ötekilerden daha fazla zorluyor. BM ölçütü açısından bir evin bağlantısının, sonu arıtmaya varan bir şebekeye bağlandığı gün, o evin merdivenin en üst basamağına çıktığı gündür; tuvaletin yapıldığı gün değil.
Dosyanın bir de sağlık yüzü var; burada tanı ya da tedavi önerisi olarak değil, genel bir istatistik olarak aktarılıyor. UNICEF’in Mısır’daki su, sanitasyon ve hijyen sayfası, 2014 Demografik ve Sağlık Araştırması’na dayanarak kırsal nüfusun yaklaşık %15’inin yeterli sanitasyondan yoksun olduğunu, kentlerde bu oranın yaklaşık %1 olduğunu belirtiyor; aynı bağlamda, çoğu kırsalda yaşayan 8,4 milyon kişinin iyileştirilmiş sanitasyondan mahrum olduğunu da ekliyor, ancak bu rakam için bir yıl açıklanmıyor. Bunlar o döneme ait rakamlar, 2026’nın gerçeği değil; üstelik kırsal bir oran ulusal bir oranla kıyaslanmamalı. Genel olarak doğru kalan şu: güvenli sanitasyon, güvenli içme suyu ve ellerin su ve sabunla yıkanması çocuk sağlığının temel unsurları; bir çocukta görülen her belirti ise makalelerin değil doktorun konusu.
Okullarda, bir paragrafı hak eden yakın tarihli bir küresel tablo var; ancak bunun Mısır’a değil dünyaya ait olduğunu belirtmek gerekir. Dünya Sağlık Örgütü ile UNICEF’in ortak İzleme Programı’nın 2025 verileriyle 2026’da yayımladığı okullarda su, sanitasyon ve hijyen raporu, dünyadaki okulların %78’inde temel içme suyu, %77’sinde temel sanitasyon, %72’sinde ise temel hijyen hizmeti bulunduğunu tahmin ediyor; 2030’da evrensel kapsama ulaşmak için sanitasyondaki ilerlemenin yaklaşık beş kat hızlandırılması gerektiğini de ekliyor. Elimizdeki verilerde bu seri için Mısır’a özgü yayımlanmış bir değer yok ve yayımlanmamış bir Mısır rakamı koymayacağız.
Geriye şu kalıyor: Dünya Tuvalet Günü kimseyi mahcup etmeye ya da bir köyü damgalamaya değil, bir rakamı kendi ölçütüyle okumaya yapılan bir çağrı. BM ölçütü ile açıklanan kapsam arasındaki mesafe, daha önce görüldüğü gibi, bir husumet değil bir tanım meselesi. Şubra’da, Asyut’ta ya da Asvan’da yaşayan veya Körfez’de olup ailesinin evini merak eden bir okur için pratik soru, evde tuvaletin olup olmadığı değil, tuvaletten çıkanların nereye gittiği ve arıtılıp arıtılmadığı, yoksa yalnızca uzaklaştırılıp uzaklaştırılmadığı. Bu sorunun yanıtı, temel bir hizmeti güvenle yönetilen bir hizmete dönüştüren şey; bu da maliyeti tek başına üstlenen bir ailenin değil, kamu hizmeti kuruluşlarının, bütçelerin ve kamuoyuna açıklanmış uygulama takvimlerinin sorumluluğu.
İlgili Haberler

Şarm El-Şeyh’ten Antalya’ya: COP nedir ve Mısır’a 2022 iklim konferansına ev sahipliğinden ne kaldı?
COP adı yeniden gündemde. BM iklim sekretaryasının açıkladığı takvime göre 31. iklim konferansı 9-20 Kasım 2026’da Antalya’da yapılacak. Bu yazı oturumlardan hiçbir şey aktarmıyor. COP’un ne olduğunu, kararların nasıl oy yerine uzlaşıyla alındığını ve Şarm El-Şeyh 2022’den Mısır’a neyin kaldığını anlatıyor: kayıp ve zarar fonunun kurulmasına ilişkin karar ile harcanmış paralar değil, ilan edilmiş finansman hedefleri.
8 Kasım 2026 · 9 dk okuma

Üçlü Saldırının 70. Yılı: 29 Ekim'den Ateşkese, İlk Barış Gücünü Doğuran Dokuz Gün
1956 sonbaharında yalnızca harita değil, oyunun kuralları da değişti: BM Genel Kurulu olağanüstü acil oturumda toplandı, 998 sayılı karar Genel Sekreterlik'ten kırk sekiz saat içinde bir acil durum gücü planı istedi ve ilk mavi bereliler Kasım ortasında Mısır'a ulaştı. Tarihleriyle belgelenmiş bir hikâye; başrolünde uluslararası hukuk ve adı Port Said olan bir şehir var.
29 Ekim 2026 · 8 dk okuma

Dünya Çocuk Felci Günü'nde: Virüs Mısır'dan 2006'da Nasıl Çıktı? Hikâye Neden Bitmedi?
1988'de virüs, 125'ten fazla ülkede yılda yaklaşık 350 bin kişiyi felç ediyordu. Mısır'ın son vakası Mayıs 2004'te Deyrut'ta görüldü; Şubat 2006'da Dünya Sağlık Örgütü ülkeyi çocuk felcinden arındırılmış ilan etti. Peki kampanyalar neden o tarihte durmadı? Yanıt, 2012'de bir Kahire kanalizasyon örneğinde ortaya çıktı.
24 Ekim 2026 · 8 dk okuma