Taha Hüseyin: Kör bir çocuktan Arap edebiyatının duayenine, eğitimi “su ve hava gibi” bir hakka dönüştüren adam

Gözünüzün önüne 19. yüzyılın sonlarında Minya vilayetinde, Mağağa yakınlarındaki küçük bir köyü getirin: elektrik yok, doktor yok, çocuklara Kur'an ezberleten bir kuttabın dışında okul da yok. Taha Hüseyin 1889'da bu köyde doğdu; gözlerini de burada, daha çocukken kaybetti: hasta gözleri, tıptan hiç anlamayan kişilerin halk ilaçlarıyla “tedavi” edildi. Hikâye burada bitebilirdi; yoksulluğun iz bırakmadan yuttuğu binlerce çocuğun hikâyesi gibi. Ama tam da bu kör çocuk, Arap edebiyatının duayeni olacak ve on yıllar sonra bütün Mısırlıların çocuklarına lise kapılarını açan bir karara imza atacaktı.

Görme yitimi onun hayatında yalnızca kişisel bir trajedi değildi; cehaletin ne demek olduğuna ve bedeline dair ilk dersiydi. Gözlerine bilimin çaresiz kaldığı bir hastalık çökmemişti; sıradan bir göz iltihabıydı ve onları asıl kör eden, cahil bir tedaviydi. Bu yalın ama acımasız gerçek, sonraki bütün yazdıklarına sinecekti: cehalet bir bilgi eksikliği değil, gözleri söken ve ömürleri harcayan bir tehlikedir. Taha Hüseyin'in eğitimi neden hiçbir zaman kültürel bir lüks saymadığını, tersine bir ölüm kalım meselesi olarak gördüğünü buradan anlarsınız.

Kuttabda Kur'an'ı baştan sona ezberledi ve hafızasının, yaşıtlarının gözlerinden daha keskin olduğunu kanıtladı. Sonra henüz çocuk yaşta Kahire'ye, Ezher'e götürüldü; orada yılları eski usul öğretimle geçti: ezber halkaları, tekrarlar, şerhin şerhi. Ama huzursuz zihni sormadan almayı kabul etmiyordu; ezberci öğretim ona dar geldi, o da bazı hocalarına dar geldi. O yaramaz sorular, doğmakta olan bir eleştirmenin ilk ilanıydı; anlamadan önce itaat isteyen bir eğitimle ilk çatışmasıydı.

Derken bütün rotasını değiştiren an geldi: 1908'de Mısır Üniversitesi açıldı. İlk günlerinden itibaren burada okudu ve o güne dek bildiği ders halkalarında hiç duymadığı bilgilerle karşılaştı: tarih, medeniyetler, modern araştırma yöntemleri. 1914'te üniversitenin tarihinde verdiği ilk doktorayı aldı; tezi Ebu'l-Alâ el-Maarrî üzerineydi. Maarrî'yi seçmesi tesadüf değildi: aklıyla çağını kuşatan bir başka kör — sanki kör öğrenci, uzaktaki hocası hakkında yazarak körlüğün ikisini de herkesten daha uzağı görmekten alıkoymadığını söylüyordu.

Ardından Fransa'ya, Montpellier'den Paris'teki Sorbonne'a uzanan bir öğrenim yolculuğuna çıktı; orada her gün sessiz bir savaş verdi: kulakla öğrenilen yabancı bir dil ve ancak başkalarının gözleriyle okunabilen kaynaklar. Fransızcayı söktü, Batı'nın araştırma yöntemlerini tanıdı ve Sorbonne'dan İbn Haldun üzerine doktora aldı. Orada ayrıca Suzanne ile tanıştı: ona kitap okuyan, gözleri olan, sonra da ömrünün sonuna dek eşi ve yol arkadaşı olan Fransız genç kadınla. İkisinin hikâyesinde diplomalardan aşağı kalmayan bir ders var: yetenek tek başına yetmez; her yükselişin ardında bir eli tutan bir el ve dünya inanmadan önce insanına inanan küçük bir çevre vardır.

Mısır'a üniversite hocası olarak döndü ve 1926'da en tehlikeli fikrî kavgasını “Cahiliye Şiiri Üzerine” kitabıyla başlattı: İslam öncesine atfedilen şiire şüphe yöntemini uyguladı ve bu şiirin büyük bölümünün sonradan yazılmış uydurma olduğunu savundu. Ortalık ayağa kalktı: gazetelerde kampanyalar, mecliste gürültü, savcılığa kadar giden şikâyetler. Soruşturma takipsizlikle kapandı; adam, hakaret kasteden bir suçlu değil, bilimsel bir görüş ortaya koyan bir araştırmacı sayıldı — bu karar, Mısır'da araştırma özgürlüğü tarihinin dönüm noktalarından biri oldu. Kitabı gözden geçirip “Cahiliye Edebiyatı Üzerine” adıyla yeniden yayımladı, ama mesaj çoktan iletilmişti: üniversite soru sorulan yerdir ve fikre mahkemeyle değil, fikirle cevap verilir.

Aynı yıllarda kendi hayatını üçüncü tekil şahısla anlattığı “Günler”i (el-Eyyâm) yayımlamaya başladı: unutulmuş bir köyde duvarları yoklayan, sesleri biriktiren ve görenlerin ezberleyemediğini ezberleyen kör bir çocuk. Bu kitapla nesiller boyu öğrenci büyüdü; Arapçadaki ilk modern otobiyografilerden biri olarak birçok dile çevrildi. Ama bugün onu başka bir gözle okuyun: yalnızca yüksek bir edebiyat metni olarak değil, eğitimden yoksun bırakılmanın belgesi olarak; önünde tek bir kapı açıldığı için kısır döngüyü kıran bir çocuğun belgesi olarak. Kitabın her okurun başında asılı bıraktığı soru şu: kapı açılmadığı için kaç yetenek öldü?

Edebiyat Fakültesi dekanı olduğunda bambaşka bir kavganın içine girdi; bu kavganın adı üniversitenin onuruydu. 1930'ların başında siyasetçilere jest olsun diye fahri derece verilmesini reddetti ve bedelini ödedi: Sıdkı hükümeti döneminde üniversiteden uzaklaştırıldı. Görevini kaybetti ama duruşunu kaybetmedi; yazmayı ve direnmeyi sürdürdü, yıllar sonra yerine daha da güçlenerek döndü. Buradaki ders onun şahsını aşar: eğitim kurumlarının bağımsızlığı idari bir lüks değil, saygı gören bir bilimin ve başı dik bir mezunun çıkabilmesinin ilk şartıdır.

Sonra düşünürü bir devlet projesinin sahibine dönüştüren kitap geldi: 1938'de “Mısır'da Kültürün Geleceği”. Kitabı 1936 antlaşmasından sonra, tek bir soruya takılarak yazdı: İnsanı inşa etmeyeceksek bağımsızlığı ne yapacağız? Cevabı kesindi: önce eğitim; çünkü eğitim, yaşamak için su ve hava kadar zorunludur ve devletin görevi onu ödeyebilene satmak değil, bütün evlatlarına sağlamaktır. Bu söz süslü bir edebiyat cümlesi değil, eksiksiz bir eylem programıydı: herkesi alacak okullar, modern yöntemlerle öğretilen bir Arapça ve başkentin dışına yayılan üniversiteler.

Ocak 1950'de bir düşünüre nadiren nasip olan fırsat ayağına geldi: fikirlerini uygulamayla sınamak. Vefd hükümetinde Maarif Bakanlığı'nı üstlendi, sloganı karara çevirdi ve 1950'de ortaöğretimin parasız olduğunu ilan etti; meşhur sözünü de bayrak yaptı: eğitim su ve hava gibidir, her yurttaşın hakkıdır. Bakanlıkta yalnızca iki yıl kadar kaldı, ama bu karar köylülerin ve işçilerin çocuklarına önce okulların, sonra üniversitelerin yolunu açtı ve Mısır'da eğitimli kesimin çehresini onlarca yıl boyunca değiştirdi. Gerçek politikalar böyle ölçülür: açıklandıkları gürültüyle değil, arkasında kimsesi ve torpili olmayanlara açtıkları kapıların sayısıyla.

Yoksullardan yana tavrı yalnızca bir bakanlık söylemi değildi; edebiyatının da malzemesiydi. “Kervan Kuşunun Duası” (Duâü'l-Kervân), “Sefalet Ağacı” ve “Yeryüzünde Azap Çekenler”de yoksulları, ezilenleri, cehaletin ve hastalığın kurbanlarını yazdı; hatta “Yeryüzünde Azap Çekenler” dönemin sansürüne fazla geldi ve ilk kez Mısır dışında yayımlandı. Onun için edebiyat salon süsü değil, kendisini savunacak kimsesi olmayan insanlar adına sürekli bir savunma konuşmasıydı. Projesinin bütünlüğünü de bu iplikten anlarsınız: roman, makale ve bakanlık kararı — hepsi yoksunluğa karşı tek bir savaşın silahlarıydı.

Taha Hüseyin 28 Ekim 1973'te, Ekim Savaşı'nda çatışmaların durmasından birkaç gün sonra hayata veda etti; sanki ülkesini bir onur anında görmeden gitmeyi reddetmişti. Birkaç kez Nobel'e aday gösterilmiş, tartışmasız biçimde Arap edebiyatının duayeni unvanını taşımış, kitapları Doğu'da ve Batı'da çevrilmişti. Ama asıl anıtı ne bir heykel ne de adını taşıyan bir cadde: babası sırasının parasını ödemeden devlet okuluna giren her çocuk ve bugün uzak bir köyden gelip üniversite amfisinde duran her kız öğrenci.

Peki siz bu hikâyeden ne alacaksınız? Üç somut şey alın. Birincisi: “Günler”i çocuklarınızın eline verin; kütüphanemizde koşulların değişmez bir kader olmadığını bundan daha güçlü anlatan bir ders yok. İkincisi: evinizde eğitime su ve hava muamelesi yapın; başka hiçbir yatırıma benzemez, sahibiyle birlikte her gittiği yere gider ve kimse elinden alamaz — onu bir lütuf ya da bir mal gibi gösteren birini duyduğunuzda da eğitimi yurttaşlık hakkı olarak savunun. Üçüncüsü: açık bir kapı ve destek olan bir el bulunduğunda ne engelliliğin ne de yoksulluğun yolun sonu olmadığını hatırlayın; öyleyse çevrenizdekiler için siz kapı ya da el olun — çünkü böyle bir kapıdan Yukarı Mısır'dan gelen kör bir çocuk girdi ve Arap edebiyatının duayeni olarak çıktı.