Kasanın Yarısı Hiç Ulaşmıyor: Toptancı Halinde Bir Gece ve Tarladan Sofraya Kaybolan Gıdanın Hikâyesi
Şehir uyanmadan saatler önce, projektörlerin altında kasalar boşaltılıyor; yolculuğa dayanamayan ürünler bir kenara ayrılıyor. Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü'nün (FAO) 2022'de yayımladığı tahminlere göre Mısır'da her yıl sebze ve meyvenin neredeyse yarısı kayıp ve israfa gidiyor. Toptancı halindeki bir gece, soğuk zincirin nerede koptuğunu ve bunun sabah domates seçerken sizi neden ilgilendirdiğini anlatıyor.

Bu sahne, büyük bir toptancı halinde her gece tekrarlanır. Saat sabahın üçüne az kala, şehir uykudadır; kapıdan içeri giren kamyonlar dışında hiçbir hareket yoktur. Yüksek direklere asılı beyaz projektörler ıslak kasaların üzerine ışık düşürür. Havada lahana, yıkama suyu ve dizel kokusu vardır. Şoför kabininden iner, gözlerini ovuşturur ve boş bir köşeyi işaret eder; bir başkası kasa üstüne çıkıp yükü kasa kasa boşaltır. Burada zaman, saat ibresiyle değil kamyon sayısıyla ölçülür. Saatler sonra bir müşteri, sabahın onunda bir domates kasasının önünde durup parmaklarıyla meyveleri çevirecek, elindeki domatesin kendisinden yedi saat önce uyanık olduğunu hiç düşünmeyecektir.
Herhangi bir ilde toptancı hali, sadece satış yapılan bir yer değildir; evinize giren her sebzenin mutlaka geçtiği mihenk taşıdır. Kahire Valiliği'nin resmi internet sitesi, Ubur Pazarı'nı ilin sebze, meyve ve balık için ana toptancı hali olarak tanımlar; pazar vardiyalar halinde yirmi dört saat çalışır, günlük fiyatlar arz, talep ve miktara göre belirlenir, bitişiğindeki sanayi bölgesiyle birlikte yaklaşık yüz bin kişiye istihdam sağlar. Valilik, kamyonların diğer illerden her gün pazarın depolarına ulaştığını, Büyük Kahire ve çevresindeki perakendecilerin buradan mal aldığını da belirtiyor. Benzer pazarlar başka illerde de var; yani burada anlattığımız istisna değil, kuraldır.
Ama bugünkü hikâyemiz varış noktasına ulaşan kasalarla değil, ulaşamayanlarla ilgili. Her gece, boşaltılan her yükle birlikte bir kenar köşesi, ayrılan ürünlerle dolar: üstüne yüklenenlerin ağırlığı altında ezilmiş meyveler, yolda rengi değişmiş olanlar, dıştan sağlam görünse de dokunulduğunda yumuşayan ve rafta bir gün daha dayanamayacak olanlar. Bu istisnai bir manzara değil; dünyanın dört bir yanındaki pazarlarda görülen sıradan bir günlük tablo. Ülkeden ülkeye değişen, bu köşenin büyüklüğüdür: küçük mü kalıyor, yoksa bütün bir sezonun emeğini yutacak kadar mı şişiyor.
Mısır'da bu köşeye dair elimizdeki rakamlar iç açıcı değil. Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü'nün (FAO) Mısır ofisinin Nisan 2022'de yayımladığı bir açıklamada, örgütün bir çalışmasına dayanarak Mısır'da her yıl sebze ve meyvenin yaklaşık yüzde ellisinin, balığın yüzde kırkının, süt ve buğdayın ise yüzde otuzunun kayba veya israfa uğradığı belirtiliyor. Aynı açıklamada, başka bir kaynağa atfedilen farklı bir rakam daha yer alıyor: FAO'nun aktardığına göre, Ulusal Sosyal ve Kriminolojik Araştırmalar Merkezi'nin tahminlerine dayanarak Mısır'da kişi başına yıllık ortalama gıda israfı yaklaşık doksan bir kilogram. Bu satırların yazıldığı tarih itibarıyla bildiğimiz kadarıyla bu rakamlar güncellenmedi; taşa kazınmış sayılar değil, birer tahmin bunlar, ama sorunun dikkat çekmeyi hak ettiğini söylemeye yetiyor.
Aynı açıklama daha ayrıntılı bir noktaya da giriyor: FAO'nun Mısır temsilcisi, örgütün bir projesinden alınan taban verilerini paylaşarak, üzümde niceliksel kaybın yüzde kırk beşin üzerinde tahmin edildiğini, bu oranın domateste ise -yalnızca üretim, toptan satış ve perakende aşamalarında- yüzde ellinin üzerine çıktığını söylüyor. Bu, belirli bir projeye ait veri; nihai kurumsal bir rakam değil ve FAO'nun kendi kaynakları arasında bile ürüne ve ölçüm yöntemine göre tahminler değişiyor. Önemli bir ayrım daha var: niceliksel kayıp, artık tüketime uygun olmadığı için fiilen atılan kısım; kalite kaybı ise meyvenin sağlam ulaşmasına rağmen sertliğini, rengini veya tadını yitirmesi, dolayısıyla hak ettiğinden daha düşük fiyata satılması demek. Bu kaybı, kimsenin hiçbir deftere yazmadığı bir zarar olarak hem üretici hem de alıcı üstlenir.
Bütün bunlar nerede oluyor? Kısa cevap: hasat anıyla soğutma anı arasındaki boşlukta. Sebze ve meyveler, toplandıktan sonra da solumaya devam eden canlılardır; sıcaklıkları ne kadar yükselirse solunumları da o kadar hızlanır, su ve şekerlerini o kadar çabuk tüketirler. Bir meyve sıcak bir günde toplanıp yüklemeden önce saatlerce bir ağacın gölgesinde ya da tarlanın kenarında beklerse, kamyon daha yola çıkmadan yaşlanmaya başlamış demektir. Yüklerin büyük bölümünün şafaktan önce varmasının nedeni de bu; meyveyi güneşin saatlerinden kaçırmak. Minya, Beni Süveyf ya da Buheyre'den gün batımından sonra yola çıkan bir kamyon, hiçbir soğutma olmadan yüküne fazladan birkaç saatlik ömür satın almış olur.
Ardından çoğu kişinin önemini küçümsediği paketleme aşaması gelir. Kapasitesinin üzerinde doldurulan bir kasa ve kamyonun tavanına kadar istiflenen sıralar, en alttaki meyvenin saatlerce, düz olmayan yollarda üzerindeki her şeyin ağırlığını taşıması demektir. Ezik, yükleme anında görünmez; bir iki gün sonra koyu bir leke ya da yumuşak bir bölge olarak ortaya çıkar. Yük daha sonra boşaltılır, yeniden ayıklanır ve perakende dükkânına taşınır; her elden geçiş kendi payına düşen kaybı beraberinde getirir. Gıda bir defada değil, zincirin her halkasında küçük taksitler halinde kaybolur.
Gecenin tam ortasında, şafaktan önce bir toptancı haline gitmiş herkesin tanıdık bulacağı bir an yaşanır: tartı ve pazarlık anı. Yük ayıklanır, tartılır; fiyat o gece gelen miktarlara ve tüccarların beklediği talebe göre hareket eder, anlaşma dakikalar içinde bağlanır. Fiyat her gün değiştiği için, aylar sonra okunacak bir yazıda domatesin kilosuna belirli bir rakam sabitlemenin anlamı yok; önemli olan kural şu: yük ne kadar taze gelirse sahibinin fiyattaki payı o kadar yükselir, ne kadar yorgun gelirse o kadar ikinci sınıfa, hatta belki o kenar köşeye düşer.
Açıkça söylemek gerekir: bu bir zincirdeki aksama, tek bir tarafa yönelik bir suçlama değil. Atılan kasaları görünce toptancı tüccarı suçlamak ya da "tekel" lafını etmek cazip gelebilir, ama bunun arkasında hiçbir kanıt yok. Yük hasarlı geldiğinde toptancı tüccarın kendisi de zarar eder; çiftçi zarar eder, nakliyeci zarar eder; tüketici ise sağlam gelen malın fiyatına ek olarak kaybın bedelini öder. Kusur dağılmış durumda: tarlada soğutma yok, koruma sağlamayan paketleme, açıkta nakliye, tekrarlanan elden geçirmeler ve yanlış sıcaklıkta depolama. Bunu düzeltmek mühendislik ve organizasyon meselesidir, ahlak meselesi değil.
Son yıllarda bu yönde kamuoyuna duyurulmuş çabalar da oldu. Devlet Bilgilendirme Servisi'nin (SIS) aktardığına göre, Tedarik ve İç Ticaret Bakanlığı, İç Ticareti Geliştirme Kurumu aracılığıyla, toptancı hallerini modern standartlara kavuşturacak bir plan üzerinde çalışıyor; planın açıklanan hedefi, ürünlerin geçtiği ticaret halkalarının sayısını azaltmak ve kayıpları sınırlamak. Bu satırların yazıldığı tarih itibarıyla bildiğimiz kadarıyla plan hâlâ il il uygulama ve yaygınlaştırma aşamasında; bu yüzden sonuçlarını kesinleşmiş bir gerçek olarak sunamıyoruz. Ayrı bir gelişme olarak, FAO ile Mısır Gıda Bankası Nisan 2022'de gıda israfıyla mücadelede farkındalık artırmaya yönelik bir ortaklık duyurdu; bu ortaklık, "Otuz Günde Otuz Tavsiye" sloganıyla bir Ramazan kampanyasıyla başlayıp, Tarımsal Ekonomi Araştırmaları Enstitüsü bünyesindeki Gıda Kaybı ve İsrafı İzleme Birimi'yle eşgüdüm halinde il düzeyinde girişimlere uzandı; o dönem tartışılmakta olan kayıp ve israfla mücadele kanun tasarısına da destek verdi. Bu tür çabaların ölçütü, yıllar sonraki sonuçlarıdır, duyurulmaları değil.
Pazarın gecesinin, yüzdelerin yansıtamayacağı insani bir yüzü de var. Vardiyalı çalışma, tersine dönmüş bir takvimle yaşayan aileler demek: gündüz uyumak, soğuk ve nemde çalışmak, sabahın dördünde ayakta yenen sıcak bir yemek. Ekim ayının sonlarına doğru gündüzler kısaldıkça ve kış saati uygulamasının başlamasıyla saatler altmış dakika geriye alındıkça, karanlık daha erken çöker ve çalışma gecesi uzar; bu da büyük hasat hacimleriyle kış sebzeleri sezonuna denk gelir: gece uzar, soğuk ürüne daha merhametli, orada çalışanlara ise daha acımasız olur.
Bu hikâyede evin de bir payı var; üstelik bugün, yıllar sonra değil hemen değiştirebileceğimiz tek pay bu. Kişi başına doksan bir kilogramlık rakam tarlada ya da yolda gerçekleşmiyor; mutfaklarımızda, sofralarımızda ve perakende dükkânlarında, yani tüketimin ucunda israf edilenin bir tahmini bu. Fiyat cazip göründüğü için ihtiyaçtan fazlasını satın almakta, kapalı poşetlerde terleyip çürüyen sebzelerde, özel günler için fazla pişirilip sonra çöpe atılan yemeklerde görüyoruz bunu. Çözüm basit ve eski kuşağın çok iyi bildiği bir şey: yazılı bir alışveriş listesi, sebzeleri nefes alsın diye poşetten çıkarmak, bozulan ürünü hemen ayırmak -çünkü hasarlı bir meyve komşularının da çürümesini hızlandırır-, solmaya yüz tutanı hemen pişirmek ve eski bir kural: eskiyi yemeden yeniye başlama.
Bir dahaki sefere sabahın onunda manav tezgâhının önünde durup bir domates kutusunu parmaklarınızla çevirdiğinizde, elinizdekinin birkaç saat önce karanlıkta tarım yolunda ilerleyen bir kamyonun kasasında olduğunu, yanındaki bir meyvenin ise dayanamayıp gözünüzden uzak bir kenar köşede kaldığını hatırlayın. Bu farkındalık yarının kilo fiyatını değiştirmeyecek, ama satın aldığınıza ve attığınıza bakışınızı değiştirecek: sağlam ulaşan her kasa koca bir ülke için küçük bir kazanç, mutfağınızda kurtardığınız her meyve ise uzak bir tarlada başlayıp sizde biten uzun bir zincirin son halkasıdır.
İlgili Haberler

Güneş Tarlaya Doğmadan Önce: Hiçbir Bordroya Girmeyen Tam Bir İş Günü
Her yıl 15 Ekim'de dünya, Mısır köylerinde güneş doğmadan başlayan ve hiçbir bordroya girmeyen bir iş gününü anıyor. 2007 tarihli bir BM kararı, kırsal hanelere ve işgücüne dair en güncel sayım rakamları, tarımda sayılan 1,6 milyon kadın ve henüz kimsenin kaydolmayı beklediği bir sosyal sigorta kanunu: herkesin emeğinden geçindiği ama hiçbir defterin saymadığı bu işe soğukkanlı bir bakış.
14 Ekim 2026 · 7 dk okuma

Ders zili çaldıktan sonra ikinci okul günü başlıyor: Mısır sokağında "sanater" akşamları
Akşam saat yedide, bir ara sokak, sokak lambalarından çok özel ders merkezlerinin tabelalarıyla aydınlanıyor: taksiler durup kalkıyor, çantalarda ders kitabı yerine "sheet" denen fotokopi föyler taşınıyor, merdivenlerde sıra bekleyen öğrenciler var. Dünya Öğretmenler Günü'nde kaldırımdan aktarılan bu röportaj, her Mısırlı ailenin tanıdığı bir manzarayı ve 2022'den bu yana bu manzarayı değiştirmeye çalışan politikaları konu alıyor.
5 Ekim 2026 · 7 dk okuma

“Soğuk algınlığı iğnesi nezleyi iyileştirir” iddiası yanlış: çalışmalar damarın “gücü” hakkında ne söylüyor?
“Bırak hapı, bir iğne yaptır, ayağa kalkarsın” tavsiyesi her yıl ilk soğukla birlikte yeniden dolaşıma giriyor. İki iddiayı inceledik: “soğuk algınlığı iğnesi”nin nezleyi iyileştirdiği ve iğnenin doğası gereği haptan güçlü olduğu. Hüküm: yanlış. Kanıt, dolaşımdaki karışımın bileşiminde, damar yolunu ağızdan tedaviyle karşılaştıran randomize çalışmalarda ve Mısır’ın resmî kılavuzunda yatıyor. İlacın veriliş yolunu yalnızca doktor belirler.
22 Kasım 2026 · 9 dk okuma