Safari ya mamilioni kila siku: Usafiri wa umma jinsi Wamisri wanavyouishi kwa ndani

Muda mfupi kabla ya mapambazuko, Kairo Kubwa huanza mojawapo ya misogeo mikubwa zaidi ya watu ya kila siku katika eneo hili: mamilioni ya watu huondoka majumbani kuelekea kazini, shuleni na vyuoni, wakibadilishana kati ya metro, mabasi, madaladala na teksi za kushirikiana. Kwa wakazi wa viunga vya jiji, safari ya kwenda na kurudi inaweza kumeza saa tatu au zaidi. Safari hii ya kila siku si usafiri tu; ni sehemu nzito ya maisha ya Wamisri inayoumba hisia zao, afya yao na bajeti za familia zao, nayo inastahili kusimuliwa kwa macho ya wanaoiishi.

Metro ndio uti wa mgongo wa mfumo mzima: ndiyo reli ya kwanza ya chini ya ardhi kujengwa barani Afrika na katika ulimwengu wa Kiarabu, na njia zake hubeba mamilioni ya abiria kila siku, ikiwa miongoni mwa mitandao yenye msongamano mkubwa zaidi katika eneo hili. Hakuna anayekana faida yake: ni karibu njia pekee inayoponyoka kifungo cha foleni, ikikata kwa dakika chache safari ambayo gari hulitumia saa nzima. Lakini mafanikio hayo hayo ndiyo chanzo cha shida yake ya kwanza: msongamano.

Nyakati za msongamano mkubwa, majukwaa ya vituo vikubwa hugeuka bahari ya watu; kupanda behewa mara nyingine huhitaji pambano dogo la mabega, na wengi husafiri wakiwa wamesimama na kubanana njia nzima. Abiria wa kawaida hueleza taratibu za kila siku anazozijua yeyote aliyewahi kujaribu metro: kunyakua nafasi ya kuweka miguu kabla treni haijafika, kukokotoa ni behewa gani litakalosimama karibu zaidi na ngazi ya kituo cha kushukia, na kuachana mapema na matumaini yoyote ya kupata kiti. Mabehewa maalum ya wanawake yanabaki kuwa pumziko muhimu ambalo wanawake wengi hulithamini, ingawa nayo hayapungui msongamano wakati wa kilele.

Nje ya mtandao wa metro, daladala ndiyo inayotawala himaya ya usafiri usio rasmi, ikifika kila mahali ambapo njia rasmi za serikali haziwezi kufika. Nguvu yake ni unyumbufu: husimama popote unapoiashiria, hujipenyeza mitaani na katika barabara za pembeni, na hufanya kazi kuanzia alfajiri hadi baada ya usiku wa manane. Lakini kila abiria anajua gharama yake: hakuna ratiba maalum wala njia zilizotangazwa rasmi ambazo mgeni anaweza kuzifuata; nauli inaweza kubadilika ghafla na kuzua mabishano ndani ya gari; uendeshaji wa kizembe hugeuza safari nyingi kuwa mtihani wa mishipa ya fahamu; na kusubiri kusiko na mwisho hadi gari lijae.

Nauli ndiyo inayoongoza orodha ya wasiwasi wa abiria. Kutokana na mawimbi ya upandaji wa bei na nyongeza za nauli zilizofanywa hatua kwa hatua katika miaka ya karibuni, gharama ya kusafiri imekuwa kifungu kizito katika bajeti ya familia za kipato cha chini, hasa kwa kuwa safari ya mtu mmoja mara chache hukamilika kwa chombo kimoja: anayetoka mtaa wa pembezoni kuelekea katikati ya jiji anaweza kupanda daladala, kisha metro, kisha chombo cha tatu, na bili huongezeka maradufu kwa kila mwanafamilia anayefanya kazi au anayesoma. Baadhi ya watu sasa hupima thamani ya nafasi ya ajira kwa kiasi cha mshahara ambacho nauli itakimeza.

Kwa wengine, safari ya kila siku hukaribia kuwa jambo lisilowezekana: wazee, watu wenye ulemavu na akina mama wanaosukuma vigari vya watoto. Ngazi ndefu za vituo vingi haziambatani daima na lifti au ngazi zinazojiendesha zilizo katika hali ya kufanya kazi; kupanda daladala yenye ngazi ya juu ni kikwazo cha kila siku; na vijia vya watembea kwa miguu vinavyoelekea kwenye vituo vimebomoka au vimevamiwa. Ingawa miradi mipya imeanza kuzingatia zaidi upatikanaji wa huduma kwa wote, sehemu kubwa ya mfumo wa zamani haikubuniwa kamwe kwa ajili ya mtu yeyote asiye na afya njema na mwendo wa haraka.

Wanawake huongeza kwenye orodha hiyo mzigo wa aina yake. Unyanyasaji katika usafiri wa umma umeandikwa nchini Misri kwa miaka mingi katika tafiti na uchunguzi uliorudiwa mara kwa mara, nao ndio uliopelekea kutengwa kwa mabehewa ya wanawake katika metro na kuzinduliwa kwa kampeni za uelimishaji moja baada ya nyingine. Abiria wengi wa kike husimulia mbinu za kila siku za kujilinda: kuchagua saa ya safari, kupendelea mabehewa ya wanawake, na kuepuka njia fulani baada ya giza kuingia. Haya ni mahesabu ya ziada ambayo wanaume hawalazimiki kuyafanya.

Muda wenyewe ni mwathirika wa kimya. Tafiti za wataalamu zilikadiria miaka kadhaa iliyopita kwamba msongamano wa magari katika Kairo Kubwa hugharimu uchumi wa Misri mabilioni ya pauni kila mwaka, kati ya mafuta yanayopotea bure na saa za kazi zinazopotea. Lakini kile ambacho tafiti hazikihesabu ni athari ya safari ndefu kwa binadamu: uchovu kabla hata siku ya kazi haijaanza, kurudi nyumbani ukiwa umechoka na kumeza kilichobaki cha siku, na kunyimwa saa ambazo zingeweza kwenda kwa familia, mapumziko au kujifunza.

Picha si ya giza tupu; miaka ya karibuni imeshuhudia uwekezaji mkubwa katika usafiri wa umma: nyongeza mpya za njia za metro na vituo vya kisasa, treni nyepesi ya umeme inayounganisha Kairo na miji mipya, mradi wa monoreli unaojengwa, na kufanywa upya kwa makundi ya mabasi kwa magari yanayotumia gesi na umeme. Baadhi ya abiria tayari wanaonja matunda ya miradi hii, ingawa swali linalowashughulisha bado ni iwapo ubora huu mpya utafika kwa nauli wanayoweza kuimudu na katika mitaa ya kawaida wanamoishi wengi wao.

Ukiwauliza abiria wanachotaka, hutasikia matakwa yasiyowezekana. Wanataka ratiba za kutegemewa badala ya kusubiri kusiko na mwisho; muunganiko wa kweli kati ya vyombo vya usafiri ili safari zao zisipotelee katika mapengo yaliyo kati yake; nauli ya haki inayowajali wenye kipato cha chini kwa kadi za usajili zinazoruzukiwa; kutendewa kwa namna inayohifadhi utu katikati ya msongamano; usalama kwa wanawake; na urahisi wa kufikiwa kwa huduma kwa wazee na watu wenye ulemavu. Ni matakwa yanayoonekana rahisi, lakini yanafupisha tofauti kati ya safari ya kila siku inayommaliza nguvu mtu na nyingine inayomstahili.

Mwishowe, usafiri wa umma unabaki kuwa kioo cha kweli cha uhusiano wa jiji na wakazi wake. Mamilioni wanaomiminika kila asubuhi kupitia metro na madaladala ndio wanaozungusha gurudumu la uchumi kwa mikono yao, na safari yao ya kila siku si jambo dogo la pembeni bali ni suala la umma la daraja la kwanza. Kusikiliza uzoefu wao, pamoja na taabu zake na suluhu ndogo za kibunifu wanazozibuni wenyewe, ndipo mahali pa kuanzia kwa maendeleo yoyote yanayotaka kufanikiwa kwa kweli.