Miaka Milioni Themanini Kabla ya Mafarao: Dinosauri wa Mansoura na Visukuku vya Oasisi Vilivyoteketezwa na Vita

Katika gari linalopita kwenye Barabara ya Oasisi (barabara kuu inayounganisha Cairo na oasisi, yaani maeneo yenye maji na mimea katikati ya Jangwa la Magharibi), watoto wamelala kwenye viti vya nyuma huku Jangwa la Magharibi likitanda pande zote mbili kama bahari ya changarawe na mchanga wa manjano. Baba anawaza gharama ya petroli na saa ya kufika; mama anawaza chakula alichobeba mfukoni. Hakuna mtu ndani ya gari anayefikiria kuwa ardhi hii kavu iliwahi kuwa pwani yenye joto ambako mito ilitiririka na viumbe wenye urefu wa basi la shule walitembea, wala kwamba kilicho chini ya matairi moja kwa moja ni kurasa za kitabu cha zamani zaidi kuliko mahekalu, makaburi na kila kitu tunachokiita malikale.

Tunaposema "malikale" nchini Misri, moja kwa moja tunamaanisha athari za binadamu: sanamu, kaburi au hati ya mafunjo. Lakini kuna aina nyingine ya urithi isiyopungua thamani, nayo ni athari za uhai wa mamilioni ya miaka kabla ya binadamu, na Misri ni miongoni mwa nchi tajiri zaidi duniani kwa urithi huo. Hadithi hii inahusu aina hiyo ya pili: vizazi viwili vya wanasayansi vilivyotenganishwa na vita vya dunia, na wanafunzi wa Kimisri walioweka jina la chuo kikuu chao kwenye dinosauri ambaye jina lake sasa linafundishwa katika vyuo vikuu vya dunia nzima.

Tuanze na kituo cha karibuni zaidi. Katika Oasisi ya Dakhla, mamia ya kilomita kusini-magharibi mwa Cairo, timu ya "Mpango wa Chuo Kikuu cha Mansoura wa Paleontolojia ya Wanyama Wenye Uti wa Mgongo", chini ya uongozi wa Dkt. Hesham Sallam, ilifanya kazi ya kuchimbua mifupa kutoka kwenye miamba. Tarehe 29 Januari 2018, ugunduzi huo ulichapishwa katika jarida la Nature Ecology & Evolution, jarida la kisayansi la kundi la Nature, na kiumbe huyo akapewa jina la Mansourasaurus shahinae: sehemu ya kwanza kwa heshima ya Chuo Kikuu cha Mansoura, na ya pili kwa heshima ya Bi. Mona Shahin, mmoja wa waanzilishi wa kituo cha paleontolojia ya wanyama wenye uti wa mgongo cha chuo hicho.

Mansourasaurus ni dinosauri wa kundi la titanosauri, yaani dinosauri wenye shingo ndefu wanaokula mimea. Aliishi takriban miaka milioni themanini iliyopita, mwishoni mwa Kipindi cha Kretasia; urefu wake ulilingana na basi la shule na uzito wake ulikaribiana na wa tembo mzima wa Afrika, jambo ambalo kwa vipimo vya titanosauri ni ukubwa wa kawaida tu. Kinachomfanya awe muhimu si ukubwa wake, bali ukweli kwamba ni kiunzi kamili zaidi cha dinosauri kuwahi kupatikana katika bara la Afrika kutoka mwishoni mwa kipindi hicho: sehemu za fuvu na taya la chini, pingili za uti wa shingo na mgongo, mbavu, sehemu kubwa ya bega na mguu wa mbele, sehemu ya wayo wa nyuma, na vipande vya mabamba ya mifupa yaliyokuwa kwenye ngozi yake.

Kwa nini hili ni muhimu? Kwa sababu mwishoni mwa Kipindi cha Kretasia barani Afrika kulikuwa na pengo kubwa katika rekodi ya visukuku. Mabara yalikuwa yameanza kutengana, na wanasayansi wengi walidhani kuwa Afrika ilipitisha mamilioni hayo ya miaka ikiwa imetengwa, huku viumbe wake wakibadilika kivyao. Mifupa ya Mansourasaurus ilisema tofauti: uchambuzi wake ulithibitisha kuwa jamaa zake wa karibu zaidi ni dinosauri wa Ulaya na Asia, si wa kusini mwa Afrika wala Amerika Kusini. Kwa maneno mengine, wanyama walikuwa wakihama kati ya Afrika na Ulaya wakati huo, na bara hilo halikuwa kisiwa kilichotengwa kama ilivyodhaniwa. Mstari mmoja katika ramani ya historia ya Dunia uliandikwa upya kwa mifupa iliyotolewa kwenye miamba ya Dakhla.

Muhimu zaidi kuliko mstari huo wa kisayansi ni nani aliyeuandika. Taarifa rasmi ya ugunduzi ilieleza kuwa wanafunzi Iman El-Dawoudi, Sanaa El-Sayed na Sara Saber walikuwa miongoni mwa timu ya uwandani na walishiriki katika utafiti wa dinosauri huyo mpya, na kwamba El-Dawoudi alichangia kwa namna ya pekee katika uchambuzi wa kiunzi na kurekodi uchunguzi mwingi juu yake, wakifanya kazi kama watafiti katika timu ya kimataifa iliyojumuisha wanasayansi kutoka Makumbusho ya Field ya Chicago, Makumbusho ya Carnegie na Chuo Kikuu cha Ohio. Kipengele hiki kinastahili kila baba na mama nchini Misri kutua na kukitafakari: wasichana wa Kimisri kutoka chuo kikuu cha mkoani, si kutoka maabara ya kigeni, walisimama jangwani na kuchimbua kutoka kwenye miamba yake dinosauri anayebeba jina la chuo chao. Sayansi hapa haikuagizwa kutoka nje; ilitengenezwa.

Sasa turudi nyuma karne moja, kwenye kituo cha kwanza na chenye uchungu zaidi. Mwanzoni mwa karne ya ishirini, kati ya mwaka 1910 na 1911, mwanapaleontolojia wa Kijerumani Ernst Stromer aliwasili katika Oasisi ya Bahariya na kupata huko mifupa ya kwanza ya dinosauri kuwahi kuchimbuliwa kutoka ardhi ya Misri. Mwaka 1915 alichapisha maelezo ya kiumbe wa ajabu aliyemwita Spinosaurus aegyptiacus, yaani "mjusi mwenye miiba wa Misri": dinosauri mkubwa mla nyama aliyebeba mgongoni tanga la mifupa, anayehesabiwa miongoni mwa wanyama wakubwa zaidi wala nyama kuwahi kutembea duniani, na huenda akiwa mrefu kuliko Tyrannosaurus mwenyewe. Leo kila mtoto anayependa dinosauri anaijua sura ya Spinosaurus; wachache ndio wanaojua kuwa jina lake kamili lina neno "wa Misri".

Mifupa hiyo ilisafirishwa hadi Munich na kuhifadhiwa katika Mkusanyiko wa Serikali ya Bavaria wa Paleontolojia. Kisha vikaja Vita vya Pili vya Dunia. Vyanzo vinasimulia kuwa Stromer, aliyekuwa mpinzani wa Wanazi, alimsihi mkurugenzi wa makumbusho ahamishe mkusanyiko huo mahali salama nje ya mji; mkurugenzi, aliyekuwa mfuasi wa utawala huo, alikataa, akiwa na uhakika kwamba jeshi la anga la Ujerumani lingelinda miji. Mwishoni mwa Aprili 1944, Jeshi la Anga la Kifalme la Uingereza lilishambulia Munich kwa mabomu, jengo la Akademia likapigwa moja kwa moja, na mkusanyiko wote ukateketea. Visukuku vyote vya Bahariya vilivyojulikana wakati huo, ikiwemo kiunzi cha kwanza cha Spinosaurus, ambacho wakati huo kilikuwa cha pekee, viligeuka majivu. Viumbe waliotoweka mara mbili: mara moja mamilioni ya miaka iliyopita, na mara nyingine kwa moto wa binadamu.

Kilichosalia kutoka kwenye visukuku hivyo ni michoro ya Stromer na maelezo yake yaliyochapishwa tu, na kwa miongo kadhaa Bahariya ilibaki kuwa jina vitabuni zaidi kuliko eneo linalotoa dinosauri wapya. Hadi ulipofika mwaka 2000, ambapo msafara wa Kimarekani ulikwenda Oasisi ya Bahariya na kupata, katika Gebel Fagga, kiunzi cha sehemu cha sauropodi mkubwa mno. Mwezi Juni 2001, Joshua Smith na wenzake walichapisha maelezo yake katika jarida la Science, juzuu ya 292, na kumpa jina la Paralititan stromeri, linalomaanisha takriban "jitu la tambarare za mawimbi la Stromer". Miaka hamsini na saba baada ya kazi yake kuteketea, jina la mtu huyo lilirudi kuchapishwa juu ya mmoja wa viumbe wakubwa zaidi kuwahi kutembea duniani, ambaye tafiti zilikadiria uzito wake kuwa makumi ya tani.

Kati ya majivu ya Munich na mifupa ya Dakhla unapita uzi mmoja: miamba ya Misri haijawahi kuwa tupu; kilichokosekana ni watu wa kuichimba kwa zana za zama hizi. Leo, kwa kadiri tunavyojua hadi wakati wa kuandika mistari hii, timu ile ile ya Chuo Kikuu cha Mansoura inafanya kazi katika maeneo ya zamani ya Stromer huko Bahariya, na imetangaza kupata mifupa ya mtambaazi wa kwanza anayeruka kuwahi kupatikana Misri, pamoja na pingili ya uti wa dinosauri mla nyama, kutoka kwenye tabaka lile lile la miamba ambamo Stromer alifanya kazi. Kilichopotea vitani hakirudi, lakini ardhi iliyokitoa bado ipo hapa, na bado inatoa.

Kwa anayetaka kuiona kumbukumbu hii kwa macho yake badala ya picha, Wadi El Hitan, yaani "Bonde la Nyangumi", katika Fayoum, lililoorodheshwa katika Orodha ya Urithi wa Dunia ya UNESCO tangu mwaka 2005, linahifadhi visukuku vya umri wa takriban miaka milioni arobaini ambavyo unaweza kutembea katikati yake; makala kamili ya safari kuhusu eneo hilo itachapishwa kwenye tovuti hii tarehe 24 Septemba.

Ujumbe tunaoupata kutoka hadithi hii ni rahisi na mzito kwa wakati mmoja. Misri ni kumbukumbu ya historia ya Dunia, si ya historia ya binadamu pekee. Tabaka zake za miamba zinahifadhi pwani zilizorudi nyuma, mito iliyokauka na viumbe wasiofanana na chochote kinachoishi sasa; na tabaka hizo hazilindwi na malango wala tiketi, bali zinalindwa na watu kujua thamani yake. Jiwe lenye mfupa uliogeuka kisukuku laweza kuvunjwa ili kujengea ukuta, kuuzwa kwa bei ya kutupa kwa mtalii, au kuachwa pale lilipo kumsubiri atakayelisoma. Tofauti kati ya uwezekano huo mitatu ni uelewa tu.

Na kuna ujumbe ulio karibu zaidi na nyumbani. Paleontolojia si tena kitu kinachosomwa ughaibuni kisha kusimuliwa kwetu. Wasichana walioandika jina la Mansoura kwenye dinosauri walisoma katika chuo kikuu cha Misri, walipata mafunzo katika jangwa la Misri, na walichapisha katika jarida la kimataifa wakiwa Misri. Mtoto aliyelala kwenye kiti cha nyuma cha gari linalopita Barabara ya Oasisi anaweza, baada ya miaka kumi na mitano, kuwa ndiye atakayechimbua jina linalofuata kutoka kwenye miamba hii; na hiyo si ndoto ya kuagizwa kutoka nje, bali njia ambayo tayari ipo.

Basi gari hilo litakaporudi kutoka safarini, na baba akitazama kwenye kioo jangwa linalobaki nyuma yake, huenda ikafaa awaambie watoto jambo rahisi watakapoamka: ardhi hii mnayoiona tupu ilikuwa imejaa uhai miaka milioni themanini iliyopita, baadhi ya waliokuwa wakiishi juu yake bado wamelala chini yake, na katika chuo kikuu kilicho karibu nanyi kuna watu wanaojua jinsi ya kuwaamsha. Sentensi hii yaweza kuwa somo la kwanza la sayansi inayostahili kufundishwa majumbani mwetu kabla ya shuleni mwetu.