Wamisri wa Ughaibuni: Diaspora ya Mamilioni, Mshipa wa Uhai wa Fedha Zitumwazo Nyumbani na Mafungamano ya Kitamaduni Yasiyokatika

Katika wodi za hospitali mjini Riyadh na Kuwait, katika kampuni za uhandisi za Dubai, jikoni mwa migahawa ya Milano, katika maduka ya dawa ya Toronto na katika kumbi za mihadhara nchini Marekani, Wamisri wanafanya kazi mbali na Mto Nile. Misri ina mojawapo ya jumuiya kubwa zaidi za raia wanaoishi ughaibuni katika ulimwengu wa Kiarabu, na Wamisri walioko nje wanaathiri uchumi na utamaduni wa nchi yao kwa kiwango kile kile ambacho jamii wanazoishi nazo zinawaathiri wao. Makala hii inaangazia idadi yao, wanakoishi, maana ya fedha wanazotuma nyumbani, na jinsi mafungamano yanavyodumu.

Kuwahesabu kwa usahihi ni jambo lisilowezekana, na habari za uaminifu husema hivyo waziwazi. Makadirio rasmi ya Misri yamebadilika kwa miaka mingi kati ya mamilioni machache na zaidi ya milioni kumi, kutegemea maana zinazotumika: wafanyakazi wa muda au wahamiaji wa kudumu? raia waliosajiliwa au kila mwenye asili ya Kimisri? kizazi cha kwanza pekee au pamoja na watoto wao? Takwimu za nchi zinazowapokea nazo hutumia makundi tofauti. Jambo linalokubaliwa na takwimu zote ni ukubwa wenyewe: jumuiya inayohesabiwa kwa mamilioni na inayowakilisha sehemu kubwa ya idadi ya watu wa Misri.

Jiografia inaigawa jumuiya hii katika walimwengu wawili wapana. Sehemu kubwa zaidi, kwa mujibu wa makadirio mengi, inaishi katika nchi za Kiarabu — Saudi Arabia kihistoria ndiyo mwenyeji mkubwa kuliko wote, sambamba na Falme za Kiarabu, Kuwait, Qatar na Jordan, huku Libya ikiwa kituo muhimu katika miongo iliyopita — na uhamiaji huu mara nyingi huchukuliwa kuwa ajira ya muda. Ulimwengu wa pili ni makazi ya kudumu Magharibi: Marekani, Kanada, Italia, Ufaransa, Uingereza, Australia na Ugiriki zinahifadhi jumuiya za Kimisri zilizojikita kwa muda mrefu, zenye vizazi vya pili na vya tatu.

Mtiririko huu mkubwa una historia yake. Kabla ya miaka ya 1970, uhamiaji ulikuwa mdogo na mara nyingi uliendeshwa na serikali, huku walimu na wataalamu wakiazimwa kwenda nchi za Kiarabu na za Kiafrika zilizokuwa zimepata uhuru hivi karibuni. Kisha ukaja mlipuko wa mafuta baada ya mwaka 1973, pamoja na sera ya Misri ya kufungua uchumi, navyo vikaugeuza mchirizi kuwa wimbi: madaktari, wahandisi, walimu, wahasibu na mafundi walielekea nchi za Ghuba na Libya, wakituma mishahara iliyojenga nyumba na kusomesha ndugu zao. Uhamiaji wa kwenda Magharibi nao ukakua sambamba, mara nyingi kupitia njia za masomo na ajira za kitaaluma.

Fedha zinazotumwa nyumbani ndicho kipimo wazi zaidi cha mchango wa jumuiya hii. Misri huendelea kuwa miongoni mwa nchi zinazopokea fedha nyingi zaidi kutoka kwa wahamiaji duniani, na katika baadhi ya miaka mapokezi yamefikia makumi ya mabilioni ya dola. Kwa uchumi wa taifa, hiki ni chanzo kikuu cha fedha za kigeni — katika miaka mingi kimezidi mapato ya Mfereji wa Suez au ya utalii — na tofauti na mikopo, hakizalishi deni. Kiwango chake hasa hupanda na kushuka kulingana na uchumi wa nchi za Ghuba na mizunguko ya mafuta, na zaidi ya yote kulingana na imani katika mfumo wa viwango vya ubadilishaji fedha wa Misri yenyewe.

Katika ngazi ya familia, fedha hizo hufumwa ndani ya maisha ya kila siku. Hulipa ada za shule na bili za matibabu, hujenga nyumba ghorofa baada ya ghorofa katika vijiji vya Delta na Misri ya Juu, hugharimia harusi na biashara ndogo, na huwatunza wazazi na ndugu. Wachumi hueleza jinsi mtindo huu unavyoathiriwa haraka na sera: kiwango rasmi cha ubadilishaji kinapotofautiana na kile kisicho rasmi, fedha huhamia njia zisizo rasmi au hugeuzwa kuwa bidhaa; pengo linapopungua, fedha hurejea benki. Fedha husafiri daima; swali ni kwa njia ipi.

Utamaduni nao husafiri pande zote mbili kwa njia zilezile. Filamu na tamthilia za Misri pamoja na mpira wa miguu — hasa timu ya taifa na nyota zake — huwavuta walioko ughaibuni kuelekea nyumbani, huku mikusanyiko ya Ramadhani, migahawa ya Kimisri na maduka ya vyakula yakiiumba upya ladha yake ugenini. Jumuiya hutia nanga katika taasisi zao za kidini: makanisa ya Kikoptiki ya Othodoksi leo yameenea katika mabara mbalimbali yakiwa na waumini wengi Amerika Kaskazini na Australia, ilhali misikiti na vyama vya kitamaduni vinahudumia jumuiya za Kiislamu. Shule za jumuiya nazo zinawafundisha Kiarabu watoto waliozaliwa ugenini.

Serikali ya Misri huwasiliana na jumuiya yake ya ughaibuni kupitia taasisi maalum. Kuna wizara inayoshughulikia uhamiaji na masuala ya Wamisri walioko nje, sambamba na balozi na konsuleti zinazoshughulikia nyaraka, majanga na mikutano ya kuwakutanisha. Tangu mabadiliko ya katiba mwanzoni mwa miaka ya 2010, Wamisri walioko nje hupiga kura katika chaguzi za urais na katika kura za maoni kupitia konsuleti, na viwango vyao vya ushiriki huangaziwa sana na vyombo vya habari. Serikali pia hujaribu kuvutia akiba za walioko ughaibuni kupitia mifuko maalum ya uwekezaji — jitihada ambazo zimepokelewa kwa namna tofauti na zimeendelea kuwa mada ya mjadala.

Majina ya watu binafsi yanaonyesha jinsi jumuiya hii ilivyoenea. Daktari bingwa wa upasuaji wa moyo Sir Magdi Yacoub alijenga taaluma ya heshima nchini Uingereza kabla ya kuanzisha vituo vya hisani vya matibabu ya moyo nchini Misri; marehemu Ahmed Zewail alishinda Tuzo ya Nobel ya Kemia mwaka 1999 akiwa katika Taasisi ya Teknolojia ya California na akaendelea kuwa mtu mashuhuri wa umma nchini Misri. Waigizaji, wasomi, wajasiriamali na wachezaji wa soka katika ligi za Ulaya hubeba utambulisho wa Kimisri hadi kwenye majukwaa ya kimataifa — na mafanikio yao hufuatiliwa nyumbani kwa fahari kubwa kana kwamba ni mafanikio binafsi ya kila familia.

Hadithi ya jumuiya hii haikosi mashaka: migogoro ya kikazi na vizuizi vya mifumo ya udhamini katika baadhi ya nchi zinazowapokea, uchungu wa familia zinazoishi mbalimbali kwa miongo kadhaa, na mjadala mrefu wa kitaifa kuhusu iwapo kuondoka kwa madaktari na wasomi ni upotevu wa wataalamu au ni faida iliyoahirishwa inayorudi kupitia fedha zinazotumwa, mitandao na ujuzi unaorejea nchini. Lisilo na mjadala ni fungamano lenyewe: kwa mishahara wanayotuma, kwa masuala wanayoyatetea, na kwa Kiarabu wanachowafundisha watoto wao, Wamisri walioko nje wanabaki kuwa mkono wa Misri unaovuka mipaka yake.