Siku ya Choo Duniani: Wamisri wanne kati ya kumi nje ya kipimo cha usafi “unaosimamiwa kwa usalama”, UN-Water 2024
Tarehe 19 Novemba dunia huadhimisha Siku ya Choo Duniani. Takwimu za UN-Water za mwaka 2024 zinasema asilimia 57 ya Wamisri wanatumia huduma za usafi wa mazingira zinazosimamiwa kwa usalama, yaani takriban wanne kati ya kumi wako nje ya kipimo hicho. Lakini “kusimamiwa kwa usalama” kunamaanisha nini hasa, na kuna tofauti gani na kupatikana kwa huduma? Fasili kwanza, kisha namba, kisha kauli za wizara na malengo ya Hayah Karima.

Katika nyumba nyingi za vijijini nchini Misri kuna mlango wa bafu safi lenye vigae pembezoni mwa ua, lakini kinachotoka humo hakielekei kwenye mtandao unaoishia kwenye kituo cha kusafisha majitaka; huenda kwenye shimo au tangi la kutuamisha majitaka, ambalo hutolewa yaliyomo kwa gari la kufyonza kila linapojaa. Huu ni mtindo unaoonyeshwa na takwimu zilizochapishwa, si hadithi ya nyumba moja mahususi: katika takwimu za UN-Water za mwaka 2024, asilimia 20 ya kiasi cha majitaka ya majumbani nchini Misri hutoka kwenye matangi ya kutuamisha. Kila mwaka tarehe 19 Novemba dunia huadhimisha Siku ya Choo Duniani, maadhimisho ambayo jina lake linaweza kuonekana kuwa la kuchekesha ilhali mada yake ni miongoni mwa mada nzito zaidi zinazogusa afya na utu wa watu. Ukipimwa dhidi ya daraja la juu kabisa la ngazi ya usafi wa mazingira ya Umoja wa Mataifa, ambalo sharti lake tunalieleza baada ya mistari michache, takriban Wamisri wanne kati ya kumi hawamo katika kile ambacho Umoja wa Mataifa unakiita huduma za usafi wa mazingira zinazosimamiwa kwa usalama, kwa mujibu wa takwimu za mwaka 2024. Hilo halimaanishi kuwa hawana choo. Tofauti ya fasili ndiyo hadithi nzima.
Hadi wakati wa kuandika makala hii, ukurasa wa siku hiyo kwenye tovuti ya Umoja wa Mataifa unasema kampeni ya mwaka 2026 inaitwa “Vyoo Salama, Mustakabali wenye Usawa”, na kwamba mada ya mwaka ni usafi wa mazingira na usawa wa kijinsia, pamoja na jinsi usafi salama wa mazingira unavyolinda afya na utu wa wanawake na wasichana. Ukurasa huo unaweka picha ya dunia nzima kwa takwimu za Shirika la Afya Duniani (WHO) na UNICEF za mwaka 2025: watu takriban bilioni 3.4, yaani wanne kati ya kumi duniani kote, hawana vyoo salama, na bilioni 1.7 hawana mahali nyumbani pa kunawa mikono kwa maji na sabuni. Hizi ni namba za dunia nzima, na haziwezi kuhamishiwa Misri moja kwa moja. Kumbuka pia kwamba mfanano wa maneno haumaanishi mfanano wa maana: wanne kati ya kumi duniani kote hawana vyoo salama, ilhali wanne kati ya kumi nchini Misri wako nje ya daraja la juu kabisa la ngazi, si kwamba hawana choo. Kila namba ina kipimo chake, ambacho tunakieleza sasa.
Kipimo ambacho namba hizi zimejengwa juu yake kinaitwa “ngazi ya usafi wa mazingira” na Mpango wa Pamoja wa Ufuatiliaji wa WHO na UNICEF, nacho kina madaraja mengi, si makundi mawili tu. Chini kabisa kuna kujisaidia nje ya vyoo, kisha vyoo visivyoboreshwa, kisha choo kilichoboreshwa kinachotumiwa na kaya zaidi ya moja, ambacho machapisho huita huduma yenye mipaka, kisha choo kilichoboreshwa kinachotumiwa na kaya moja pekee, kinachoitwa huduma ya msingi. Daraja la juu kabisa pekee ndilo la huduma “inayosimamiwa kwa usalama”: choo kilichoboreshwa kisichoshirikiwa na kaya nyingine, ambapo taka hutupwa kwa usalama papo hapo au husafirishwa na kusafishwa mahali pengine. Kwa maneno mengine, daraja hilo la juu halihoji kuhusu bafu peke yake, bali hatima ya kinachotoka humo. Kwa hiyo nyumba yenye bafu la kibinafsi lililoboreshwa hubaki nje ya daraja hili ikiwa taka zake husafirishwa hadi mahali pasipo na usafishaji.
Hapa ndipo inapojitokeza tofauti ya pili ya msingi inayotangulia ulinganisho wowote: tofauti kati ya upatikanaji wa huduma na matumizi yake halisi. Mtandao wa majitaka kupita barabarani, au kituo cha kusafisha majitaka kujengwa wilayani, ni upatikanaji wa huduma, ambao kwa kawaida huhesabiwa katika ripoti za ufikiaji. Kipimo cha Umoja wa Mataifa kinahesabu wale wanaotumia huduma hiyo kwa kweli ndani ya nyumba zao, kikiongeza sharti la usafishaji. Hilo hufanya namba hizo mbili ziwe tofauti kwa asili yake badala ya kupingana. Kuzichanganya ndiko kunakoharibu zaidi mjadala wa umma kuhusu suala hili.
Baada ya fasili, sasa namba inaweza kueleweka. Lango la takwimu za Lengo la 6 la Maendeleo Endelevu, linalochapishwa na mfumo wa UN-Water wa Umoja wa Mataifa, linaonyesha kwamba kwa Misri mwaka 2024 asilimia 57 ya wakazi wanatumia huduma za usafi wa mazingira zinazosimamiwa kwa usalama, asilimia 79 wanatumia maji ya kunywa yanayosimamiwa kwa usalama, na asilimia 63 ya majitaka ya majumbani husafishwa kwa usalama. Pengo hadi 100 katika kiashiria cha kwanza ni asilimia 43, yaani takriban watu wanne kati ya kumi wako nje ya daraja la juu kabisa la ngazi kwa kipimo cha mwaka 2024. Hawa si wanne kati ya kumi wasio na mfumo wa majitaka, wala wasio na choo.
Lango hilo hilo linaongeza maelezo yanayofafanua pengo hilo linatokana na nini: asilimia 80 ya kiasi cha majitaka ya majumbani nchini Misri hupitia mitandao ya majitaka, asilimia 20 hutoka kwenye matangi ya kutuamisha, na sehemu ndogo hutoka kwenye vifaa vingine. Huu ni mgawanyo wa mtiririko, si wa kaya. Maana yake ni kwamba sehemu ya pengo inatokana na taka zisizoishia kwenye usafishaji uliothibitishwa, si kutokuwepo kwa choo chenyewe. Kwa hiyo pengo ni la usafishaji na usafirishaji kadiri lilivyo la mabomba, yaani ni suala la miundombinu na wajibu wa umma, si la tabia za wakazi.
Kando ya kipimo cha Umoja wa Mataifa kuna namba za kitaifa zinazotokana na kauli za maafisa badala ya machapisho ya takwimu, ndiyo maana zinatajwa kwa majina na tarehe. Tarehe 30 Machi 2026, vyombo vya habari vya Misri vilimnukuu Mhandisi Randa El-Menshawy, aliyekuwa Waziri wa Makazi, Huduma za Umma na Jamii za Kimijini wakati huo, akizungumza katika Kamati ya Mipango na Bajeti ya Baraza la Wawakilishi kuhusu hesabu za mwisho za mwaka wa fedha 2024/2025, kwamba ufikiaji wa huduma ya majitaka ulipanda kutoka asilimia 50 mwaka 2014 hadi asilimia 70 mwaka 2025, na ufikiaji wa maji ya kunywa ulipanda kutoka asilimia 95 hadi asilimia 99 katika kipindi hicho hicho. Katika kauli ya awali iliyochapishwa tarehe 8 Mei 2023, Dkt. Sayed Ismail, Naibu Waziri wa Makazi anayeshughulikia Miundombinu ya Msingi, alisema ufikiaji wa maji ya kunywa umefikia takriban asilimia 98.7 na ufikiaji wa majitaka takriban asilimia 66.7. Namba hizo hizo mbili zilihusishwa na afisa huyo huyo katika habari iliyochapishwa tarehe 8 Desemba 2021, kwa hiyo zimekuwa zikizunguka tangu angalau mwaka 2021 bila mwaka wa takwimu kutangazwa.
Kauli hizi hazifanani, na si sahihi kuchagua iliyo bora zaidi wala iliyo ya chini zaidi. Ufikiaji wa maji ya kunywa uliotangazwa unatofautiana kati ya asilimia 98.7 katika kauli za mwaka 2021 na 2023, na asilimia 99 kwa mwaka 2025; ufikiaji wa majitaka ulitajwa kuwa takriban asilimia 66.7 katika kauli mbili za awali, kisha takriban asilimia 70 kwa mwaka 2025. Wizara haijachapisha mbinu ya kukokotoa asilimia hizi, na inaelekea zinapima kuenea kwa huduma, si matumizi halisi ndani ya makazi. Hilo linafanya ulinganisho kati ya ufikiaji uliotangazwa wa asilimia 70 na matumizi yanayosimamiwa kwa usalama ya asilimia 57 kuwa tofauti ya kipimo, si mgongano kati ya taasisi mbili. Vivyo hivyo kwa maji ya kunywa: tofauti kati ya ufikiaji uliotangazwa wa asilimia 99 kwa mwaka 2025 na matumizi yanayosimamiwa kwa usalama ya asilimia 79 kwa mwaka 2024 haimaanishi kwamba namba moja si sahihi, kwa sababu fasili ya Umoja wa Mataifa inataka chanzo kilichoboreshwa kiwe ndani ya makazi au uwanja wake, kiwe na maji wakati yanapohitajika, na kiwe huru dhidi ya uchafuzi.
Kwa vijiji kuna programu pana zaidi ya serikali, yaani mpango wa “Hayah Karima” (Maisha ya Heshima), na namba zake zinatolewa hapa kama zilivyotangazwa na taasisi zake: malengo na mgao uliotangazwa, si matokeo yaliyotathminiwa kwa kujitegemea. Katika kauli zilizochapishwa na vyombo vya habari vya bunge tarehe 19 Septemba 2023, msimamizi mkuu wa mpango huo katika Wizara ya Mipango alisema gharama ya jumla ya awamu ya kwanza ni takriban pauni bilioni 350 za Misri, kutekeleza takriban miradi 23,000 katika vijiji 1,477 vya mikoa 20 kwa takriban raia milioni 18, na kwamba takriban pauni bilioni 210 kati ya hizo zimetumika, kwa wastani wa utekelezaji wa takriban asilimia 85. Kuhusu usafi wa mazingira alizungumzia miradi 1,441 iliyolengwa, akieleza kukamilika kwa vituo 9 vya kusafisha majitaka, miradi 739 na miunganisho 287,000 ya nyumbani, kwa lengo la kupandisha upatikanaji wa huduma katika vijiji vilivyolengwa kutoka asilimia 20 hadi asilimia 90, pamoja na awamu ya pili inayolenga vijiji 1,667 kwa takriban raia milioni 21, miradi 478 ya majitaka na vituo 66 vya kusafisha. Hizi ni namba za kauli moja yenye tarehe, na hutofautiana kutoka kauli moja hadi nyingine, na mgao haupaswi kusomwa kama fedha zilizotumika. Hakuna sifa wala lawama hapa.
Kati ya namba hizi kubwa na nyumba moja kijijini kuna umbali unaopimwa kwa maelezo madogo madogo. Mtandao kufika barabarani hautoshi: nyumba inahitaji muunganisho wa nyumbani, kazi ya ndani ya kuunganisha bafu na mtandao, na taratibu za kujiandikisha kupata huduma. Hadi hayo yatakapofanyika, shimo au tangi hubaki kuwa gharama inayojirudia ambayo kaya yenyewe hulipa kila linapojaa, gharama inayozielemea zaidi kaya za kipato cha chini kuliko nyingine. Kwa mtazamo wa kipimo cha Umoja wa Mataifa, siku muunganisho wa nyumba unapofungwa kwenye mtandao ambao yaliyomo huishia kusafishwa ndiyo siku nyumba hiyo inapohamia daraja la juu kabisa la ngazi, si siku bafu lilipojengwa.
Suala hili lina upande wa kiafya, unaowasilishwa hapa kama takwimu ya jumla, si utambuzi wala ushauri wa matibabu. Ukurasa wa UNICEF Misri kuhusu maji, usafi wa mazingira na usafi binafsi, ukitegemea Utafiti wa Idadi ya Watu na Afya wa mwaka 2014, unasema takriban asilimia 15 ya wakazi wa vijijini hawakuwa na huduma ya kutosha ya usafi wa mazingira, ikilinganishwa na takriban asilimia 1 mijini, na unaongeza kuwa watu milioni 8.4 wananyimwa usafi bora wa mazingira, wengi wao vijijini, bila mwaka kutajwa kwa namba hiyo. Hizi ni namba za kipindi hicho, si hali halisi ya mwaka 2026, na asilimia ya vijijini haipaswi kulinganishwa na ya kitaifa. Kinachobaki kuwa kweli kwa ujumla ni kwamba usafi salama wa mazingira, maji salama ya kunywa na kunawa mikono kwa maji na sabuni ni mambo ya msingi katika afya ya watoto, na kwamba dalili zozote kwa mtoto ni suala la daktari, si la makala.
Katika shule kuna picha mpya ya dunia nzima inayostahili aya moja, kwa tahadhari kwamba ni ya kimataifa, si ya Misri. Ripoti ya Mpango wa Pamoja wa Ufuatiliaji wa WHO na UNICEF kuhusu maji, usafi wa mazingira na usafi binafsi shuleni, iliyotolewa mwaka 2026 kwa takwimu za mwaka 2025, inakadiria kuwa asilimia 78 ya shule za dunia zilikuwa na huduma ya msingi ya maji ya kunywa, asilimia 77 huduma ya msingi ya usafi wa mazingira, na asilimia 72 huduma ya msingi ya usafi binafsi, na kwamba kufikia ufikiaji kamili ifikapo mwaka 2030 kunahitaji kuharakisha maendeleo ya usafi wa mazingira takriban mara tano. Takwimu tulizo nazo hazina thamani iliyochapishwa mahususi kwa Misri katika mfululizo huu, na hatutaweka namba ya Misri ambayo haijachapishwa.
Kinachobaki ni kwamba Siku ya Choo Duniani si wito wa kumwaibisha mtu wala kudhalilisha kijiji kizima, bali ni wito wa kusoma namba kwa kipimo chake. Tofauti kati ya kipimo cha Umoja wa Mataifa na ufikiaji uliotangazwa ni suala la fasili, si ugomvi, kama ilivyoelezwa. Kwa msomaji aliyeko Shubra, Asyut au Aswan, au anayeishi nchi za Ghuba na kuulizia nyumba ya wazazi wake, swali la vitendo si kama kuna bafu nyumbani, bali yanayotoka humo huenda wapi, na kama husafishwa au husafirishwa tu. Jibu la swali hilo ndilo linalogeuza huduma ya msingi kuwa huduma inayosimamiwa kwa usalama, na ni wajibu wa vyombo vya huduma, bajeti na ratiba za utekelezaji zilizotangazwa hadharani, si wa kaya inayobeba gharama peke yake.
Habari Zinazohusiana

Kutoka Sharm el-Sheikh hadi Antalya: COP ni nini, na Misri ilibaki na nini baada ya kuandaa mkutano wa tabianchi 2022?
Jina “COP” limerejea kwenye taarifa za habari, na mkutano wa 31 wa tabianchi umepangwa Antalya kuanzia tarehe 9 hadi 20 Novemba 2026, kwa ratiba ya sekretarieti ya mkataba. Makala hii haichukui chochote kutoka vikao vyake. Inaeleza COP ni nini, maamuzi yanafikiwaje kwa maafikiano, na Misri ilibaki na nini kutokana na Sharm el-Sheikh 2022: uamuzi wa mfuko wa hasara na uharibifu, na malengo ya ufadhili yaliyotangazwa, si fedha zilizotumika.
8 Novemba 2026 · 9 dakika za kusoma

Miaka Sabini Tangu Uvamizi wa Pande Tatu: Siku Tisa Zilizozaa Kikosi cha Kwanza cha Kulinda Amani
Katika vuli ya 1956, si ramani tu iliyobadilika bali kanuni za mchezo: Baraza Kuu la Umoja wa Mataifa lilikutana katika kikao cha dharura, Azimio 998 lilitaka mpango wa kikosi cha dharura ndani ya saa arobaini na nane, na askari wa kwanza wenye kofia za buluu walifika Misri kufikia katikati ya Novemba. Hadithi iliyoandikwa kwa tarehe, ambayo mashujaa wake ni sheria za kimataifa na mji uitwao Port Said.
29 Oktoba 2026 · 8 dakika za kusoma

Siku ya Kimataifa ya Polio: Jinsi Misri Ilivyoshinda Virusi Mwaka 2006 — na Kwa Nini Hadithi Haijaisha
Mwaka 1988, virusi hivi vilikuwa vikilemaza takriban watu 350,000 kila mwaka katika zaidi ya nchi 125. Kesi ya mwisho ya Misri iliripotiwa Deirut mwezi Mei 2004, na mwezi Februari 2006 Shirika la Afya Duniani lilitangaza Misri kuwa huru dhidi ya polio. Kwa nini basi kampeni hazikusita hapo? Jibu lilijitokeza katika sampuli ya maji taka ya Kairo mwaka 2012.
24 Oktoba 2026 · 8 dakika za kusoma