Siku ya Kimataifa ya Polio: Jinsi Misri Ilivyoshinda Virusi Mwaka 2006 — na Kwa Nini Hadithi Haijaisha
Mwaka 1988, virusi hivi vilikuwa vikilemaza takriban watu 350,000 kila mwaka katika zaidi ya nchi 125. Kesi ya mwisho ya Misri iliripotiwa Deirut mwezi Mei 2004, na mwezi Februari 2006 Shirika la Afya Duniani lilitangaza Misri kuwa huru dhidi ya polio. Kwa nini basi kampeni hazikusita hapo? Jibu lilijitokeza katika sampuli ya maji taka ya Kairo mwaka 2012.

Katika kituo kidogo cha afya katika mtaa wa watu wa kawaida, foleni ya akina mama imekuwa ikisimama kwenye ngazi tangu asubuhi. Mtoto aliyebebwa na mama yake anavuta ncha ya kitambaa chake cha kichwani huku akilia; muuguzi anarudia kwa sauti iliyozoeleka kwa miaka mingi, akimwomba mama afungue mdomo wa mtoto wake mdogo: matone mawili na imeisha. Sekunde tano tu, si zaidi: matone mawili ulimini, alama ya wino wa zambarau kwenye kidole kidogo, kisha foleni inasogea hatua moja. Ni tukio la kawaida linalojirudia, si tukio moja maalum, lililotokea nchini Misri mamilioni ya mara kwa miongo kadhaa. Na hali hiyo ya kawaida yenyewe — kwamba jambo hupita bila tukio la kutajwa — ndiyo hadithi nzima tunayoisimulia leo.
Kila mwaka, tarehe 24 Oktoba, dunia huadhimisha Siku ya Kimataifa ya Polio. Rotary International, shirika lililoanzisha adhimisho hili, linasema lilichagua tarehe hiyo kuenzi kuzaliwa kwa Jonas Salk, mwanasayansi wa Kimarekani aliyeongoza timu iliyotengeneza chanjo ya kwanza ya polio — chanjo ya sindano isiyo na virusi hai — kabla ya Albert Sabin kuja na chanjo ya mdomo, iliyokuwa nafuu zaidi na rahisi kutolewa, ndiyo inayojulikana kwa "matone mawili". Hata hivyo, vyanzo vilivyochapishwa vinaonyesha Salk alizaliwa tarehe 28 Oktoba 1914, si tarehe 24, hivyo taarifa hiyo tunairejea kwa wale wanaoisimulia, bila sisi kuithibitisha. Kuhusu mwaka ambao adhimisho hili lilianza, hatujaweza kuuthibitisha kutoka chanzo cha kuaminika hadi wakati wa kuandika makala haya, hivyo tunabaki na kile kilichothibitika: tarehe yenyewe na maana yake.
Polio, au ugonjwa wa poliomyelitis, ni virusi vinavyoenea zaidi kupitia njia ya kinyesi-mdomo — yaani kupitia mikono, maji na chakula vilivyochafuliwa — na huwashambulia zaidi watoto walio chini ya miaka mitano, ingawa mtu yeyote asiyechanjwa yuko hatarini bila kujali umri wake, kulingana na karatasi ya ukweli ya Shirika la Afya Duniani. Maambukizi moja kati ya kila 200 huishia kwenye ulemavu wa kudumu, mara nyingi miguuni; na miongoni mwa wale wanaopooza, asilimia 5 hadi 10 hufariki wakati misuli inayodhibiti upumuaji inaposhindwa kufanya kazi. Hakuna tiba: ugonjwa huu huzuiwa, haupozwi.
Karibu miongo minne iliyopita, dunia iliishi na virusi hivi kama inavyoishi na hali ya hewa. Shirika la Afya Duniani linakadiria kuwa mwaka 1988 pekee kulikuwa na takriban kesi 350,000 za ulemavu katika zaidi ya nchi 125 zilizokumbwa na ugonjwa huo. Tangu mwaka huo, kwa kuanzishwa kwa Mpango wa Kimataifa wa Kutokomeza Polio (Global Polio Eradication Initiative), kesi za virusi vya polio vya asili zimepungua kwa zaidi ya asilimia 99, na hadi wakati wa kuandika makala haya, maambukizi ya kudumu yamebaki katika nchi mbili tu: Afghanistan na Pakistan. Shirika hilo linasema zaidi ya watu milioni 20 wanatembea leo kwa miguu yao ambao wangelemazwa lau si juhudi hizo.
Katika idadi hiyo, mchango wa Misri ni mkubwa. Siku ilipotangazwa kuwa Misri iko huru dhidi ya polio, Waziri wa Afya wa wakati huo, Hatem Mostafa El-Gabaly, alinukuliwa na mashirika ya habari siku ya tangazo hilo, tarehe 2 Februari 2006, akisema jambo linalostahili kukumbukwa: kwamba polio "ilikuwa imeenea nchini mwetu tangu historia ilipoanza kuandikwa", na kwamba "zana za zama zetu hatimaye zimeushinda adui huyu aliyeambatana nasi tangu enzi za mafarao". Maneno hayo hayakuwa balagha tupu; wataalamu wengi wanaamini kuwa mchoro wa ukumbusho (stela) wa mtu aitwaye Roma — anayeelezwa kuwa mlinzi wa lango la hekalu, ingawa wakati mwingine hutajwa kama kuhani — kutoka Nasaba ya Kumi na Nane, unaohifadhiwa katika Makumbusho ya Ny Carlsberg Glyptotek jijini Copenhagen, unamuonyesha akitoa sadaka kwa mungu wa kike Astarte huku akiegemea fimbo, mguu wake wa kulia ukiwa umedumaa — huo ndio mchoro wa kale zaidi unaojulikana wa ugonjwa huu. Hilo linabaki kuwa dhana ya kitaalamu, si uhakika kamili, kwa kadiri tunavyofahamu.
Safari kutoka kuenea kwa ugonjwa hadi kuutokomeza haikuwa hatua moja tu, bali kazi ya subira na uvumilivu. Mwezi Septemba 2000, Misri ilianzisha kile kinachojulikana kama ufuatiliaji wa mazingira: kukusanya sampuli kutoka mifumo ya maji taka na kuzichunguza kutafuta virusi hivyo, sambamba na ufuatiliaji wa kawaida unaofuatilia kesi za kupooza kwa ghafla kwa viungo miongoni mwa watoto. Kufikia mwaka 2001, mtandao huo ulikuwa na vituo kumi na moja katika mikoa minane, na uliongezeka hadi vituo thelathini na tatu katika mikoa kumi na nane kufikia Juni 2004, kulingana na ripoti ya Vituo vya Kudhibiti na Kuzuia Magonjwa vya Marekani (CDC). Mantiki nyuma yake ilikuwa rahisi: virusi hutolewa kupitia kinyesi, hivyo ukivikuta kwenye maji taka unajua bado vipo miongoni mwetu hata kama bado hajapooza mtoto hata mmoja.
Kisha mwisho ukaja haraka. Kesi mbili za mwisho za virusi vya polio vya asili aina ya kwanza ziliripotiwa katika Misri ya Juu: moja mwezi Juni 2003 wilayani Abu Qurqas, mkoa wa El Minya, na nyingine mwezi Mei 2004 wilayani Deirut, mkoa jirani wa Assiut. Duru ya Siku za Chanjo za Kitaifa mwezi Aprili 2004 — duru iliyopangwa kama sehemu ya mpango, si mwitikio wa kesi fulani — iliwafikia watoto milioni 11.3, ongezeko la takriban asilimia 15 kutoka watoto milioni 9.8 waliofikiwa katika duru ya Desemba 2002, kulingana na takwimu za kiutawala zilizonukuliwa katika ripoti ya CDC. Mwitikio wa moja kwa moja kwa kesi ya Mei ulikuwa duru mbili za "usafishaji" (mop-up) mwezi Juni na Julai mwaka huo huo, kama ripoti hiyo inavyosema waziwazi. Baada ya hapo, virusi vya asili havikuonekana tena kwa mtoto yeyote wa Kimisri.
Tarehe 2 Februari 2006, Shirika la Afya Duniani lilitangaza Misri — pamoja na Niger — kuwa huru dhidi ya polio, likisema kuwa virusi hivyo havikumwambukiza mtu yeyote katika nchi hizo mbili kwa miezi kumi na miwili mfululizo. Ni vyema ieleweke kuwa miezi hiyo kumi na miwili haikuhesabiwa kutoka kesi ya mwisho ya kupooza — kesi ya mwisho ya Misri ilikuwa Mei 2004, yaani miezi ishirini na moja kabla ya hapo — bali kutoka wakati wa mwisho ambapo dalili yoyote ya virusi hivyo ilipatikana kabisa: virusi vya mwisho vya asili nchini Misri vilinaswa kutoka sampuli ya maji taka katikati mwa Januari 2005, kulingana na utafiti uliochapishwa kuhusu ufuatiliaji wa mazingira nchini humo. Wakati huo, nchi nne tu ndizo zilizobaki kwenye orodha ya nchi zenye ugonjwa huo ukiendelea: Afghanistan, India, Nigeria, na Pakistan. India iliondoka kwenye orodha hiyo miaka kadhaa baadaye, kisha Nigeria ikafuata, hadi zilibaki nchi mbili tu. Kwa maneno mengine, Misri haikuwa mtazamaji wa vita iliyokuwa ikipiganwa mahali pengine duniani, bali ilikuwa mojawapo ya safu za mbele zilizofungwa kwa juhudi za wananchi wake, huku safu mbili zikibaki wazi mashariki zaidi.
Lakini neno "huru" mara nyingi hueleweka vibaya. Halimaanishi kuwa virusi hivyo vimekuwa jambo lisilowezekana hapa, bali kwamba havienezwi tena kwa njia ya kawaida na endelevu kati ya watu. Mpango wa Kimataifa wa Kutokomeza Polio unaeleza jambo hili waziwazi kwenye ukurasa wake maalum kwa nchi zilizo huru dhidi ya ugonjwa huo: hadi polio itakapotokomezwa kabisa duniani, kila nchi inabaki hatarini kuingiziwa tena virusi vya asili, kama ilivyowahi kutokea katika nchi kadhaa. Hati ya uthibitisho basi si ukuta unaozunguka mipaka, wala si waraka unaowekwa kabatini; ni utambuzi wa hali iliyopo leo, inayohuishwa kwa kazi, si kwa karatasi.
Ushahidi ulitoka Misri yenyewe miaka sita tu baadaye. Taarifa ya Shirika la Afya Duniani iliyochapishwa tarehe 11 Februari 2013 ilieleza kuwa virusi vya polio vya asili aina ya kwanza vilitengwa kutoka sampuli mbili za maji taka zilizokusanywa tarehe 2 na 6 Desemba 2012 kutoka maeneo mawili ya Kairo Kubwa, na kwamba uchambuzi wa vinasaba ulionyesha kufanana kwa karibu sana na virusi vinavyosambaa kaskazini mwa jimbo la Sindh, Pakistan. Ni muhimu kusema hapa waziwazi, bila kuzidisha wala kupunguza, kile ambacho taarifa hiyo yenyewe ilisema: virusi vilipatikana kwenye maji taka tu, na hakuna kesi ya kupooza iliyoripotiwa. Kwa maneno mengine, mtandao uliojengwa tangu mwaka 2000 uliyanasa virusi hivyo kabla ya kumpooza mtoto hata mmoja.
Yaliyofuata yanaeleza kwa nini kampeni za kitaifa zinaendelea kujirudia katika nchi ambayo tayari ni "huru". Kati ya tarehe 2 na 6 Februari 2013, zaidi ya watoto 155,000 katika maeneo mawili yaliyoathirika walipatiwa chanjo ya mdomo ya aina tatu (trivalent). Kulingana na taarifa hiyo hiyo, kampeni nyingine ilipangwa mwanzoni mwa Machi kulenga watoto milioni tatu katika Kairo nzima kwa chanjo ya mdomo ya aina moja (monovalent type 1), ikifuatiwa na kampeni ya kitaifa mwezi Aprili iliyolenga watoto milioni kumi na mbili. Jambo kama hilo lilijitokeza tena kati ya mwaka 2020 na 2021, wakati mtandao ule ule wa ufuatiliaji ulinasa virusi vya polio vinavyotokana na chanjo, aina ya pili (vaccine-derived) — tofauti na virusi vya asili — katika sampuli za maji taka: aina kumi na moja zilizotengwa kutoka mikoa sita hadi mwisho wa Februari 2021, kulingana na utafiti uliochapishwa mwaka 2024 katika jarida la kisayansi lililopitiwa na wataalamu, jambo lililosababisha kampeni za chanjo kujibu hali hiyo. Yote hayo hayakuwa mwitikio wa maafa yaliyokwisha tokea, bali yalikuwa kinga dhidi ya maafa kabla hayajatokea — aina ngumu zaidi ya kazi na yenye shukrani chache, kwa sababu mafanikio yake kamili yanamaanisha hakuna kitu chenye kusimuliwa kinachotokea.
Hapa ndipo kitendawili kikali cha afya ya jamii kilipo: kadiri unavyofanikiwa, ndivyo unavyofifia kwenye kumbukumbu. Kizazi kizima cha Wamisri hakioni tena karibu yao watoto waliopooza kwa ugonjwa huu — ingawa waathirika wa mawimbi yake ya zamani bado wapo miongoni mwetu — na kwa vijana, jina lake limebaki tu kama mstari kwenye kitabu cha shule. Ugonjwa unapotoweka machoni, mazungumzo kuhusu kuuzuia huanza kuonekana kwa baadhi kama anasa isiyo ya lazima, na uvumi hupata ardhi tupu inayowawezesha kuota kwa urahisi. Rejea sahihi hapa haipaswi kuwa yale yanayosambaa kwenye vikundi vya ujumbe simu, bali yale yanayochapishwa na Shirika la Afya Duniani, UNICEF, na mamlaka za afya za nchi husika — taarifa zinazopatikana, zilizoandikwa na kuwekewa tarehe, ambazo mtu yeyote anaweza kuzirejea.
Rudi sasa kwenye foleni tuliyoianzia nayo, kwenye ngazi za kituo cha afya. Mama aliyembeba mtoto wake mchanga hafikirii Abu Qurqas ya mwaka 2003, wala sampuli ya maji taka ya mwaka 2012; anataka tu jambo hili liishe haraka ili aweze kufika sokoni kabla ya adhuhuri. Lakini sekunde hizo tano zisizo na tukio ndizo hasa zinazowawezesha watoto walioko nje mtaani kukimbiza mpira wa plastiki kwa miguu miwili yenye afya. "Huru dhidi ya polio" si cheti kinachoning'inizwa ukutani, bali ni ahadi inayohuishwa kila mwaka, foleni kwenye ngazi, na matone mawili ulimini mwa mtoto mdogo.
Habari Zinazohusiana

Siku ya Choo Duniani: Wamisri wanne kati ya kumi nje ya kipimo cha usafi “unaosimamiwa kwa usalama”, UN-Water 2024
Tarehe 19 Novemba dunia huadhimisha Siku ya Choo Duniani. Takwimu za UN-Water za mwaka 2024 zinasema asilimia 57 ya Wamisri wanatumia huduma za usafi wa mazingira zinazosimamiwa kwa usalama, yaani takriban wanne kati ya kumi wako nje ya kipimo hicho. Lakini “kusimamiwa kwa usalama” kunamaanisha nini hasa, na kuna tofauti gani na kupatikana kwa huduma? Fasili kwanza, kisha namba, kisha kauli za wizara na malengo ya Hayah Karima.
19 Novemba 2026 · 8 dakika za kusoma

Kutoka Sharm el-Sheikh hadi Antalya: COP ni nini, na Misri ilibaki na nini baada ya kuandaa mkutano wa tabianchi 2022?
Jina “COP” limerejea kwenye taarifa za habari, na mkutano wa 31 wa tabianchi umepangwa Antalya kuanzia tarehe 9 hadi 20 Novemba 2026, kwa ratiba ya sekretarieti ya mkataba. Makala hii haichukui chochote kutoka vikao vyake. Inaeleza COP ni nini, maamuzi yanafikiwaje kwa maafikiano, na Misri ilibaki na nini kutokana na Sharm el-Sheikh 2022: uamuzi wa mfuko wa hasara na uharibifu, na malengo ya ufadhili yaliyotangazwa, si fedha zilizotumika.
8 Novemba 2026 · 9 dakika za kusoma

Miaka Sabini Tangu Uvamizi wa Pande Tatu: Siku Tisa Zilizozaa Kikosi cha Kwanza cha Kulinda Amani
Katika vuli ya 1956, si ramani tu iliyobadilika bali kanuni za mchezo: Baraza Kuu la Umoja wa Mataifa lilikutana katika kikao cha dharura, Azimio 998 lilitaka mpango wa kikosi cha dharura ndani ya saa arobaini na nane, na askari wa kwanza wenye kofia za buluu walifika Misri kufikia katikati ya Novemba. Hadithi iliyoandikwa kwa tarehe, ambayo mashujaa wake ni sheria za kimataifa na mji uitwao Port Said.
29 Oktoba 2026 · 8 dakika za kusoma