Kutoka Foleni hadi Skrini: Mwananchi, Ofisi ya Serikali na Misri ya Kidijitali

Tukio hili linajulikana karibu katika kila nyumba ya Kimisri. Unaamka kabla ya jua kuchomoza, unakusanya jalada la nakala za hati, na unaelekea ofisi ya serikali ukitumaini kuwahi kabla ya msongamano. Kuna cheti cha kuzaliwa cha kuchukuliwa, kitambulisho cha taifa cha kuhuishwa, saini ya kuthibitishwa, karatasi ya pensheni ya kupigwa muhuri. Kwa vizazi vingi, safari hii — foleni, dirisha, muhuri, na kauli ile ya “njoo kesho” — imekuwa miongoni mwa mambo yanayowaunganisha Wamisri wote katika maisha ya umma, tajiri na maskini, mkazi wa mji na wa kijiji sawasawa.

Njia ya kizamani hufuata mkondo ambao wananchi wanaujua kwa moyo. Huanzia kwenye duka la kupiga nakala ambalo daima hufanya kazi kando ya ofisi, kwa sababu jalada halikamiliki kamwe. Hupitia dirisha la stampu za ada, kisha mtumishi anayekagua kila karatasi, na hukatika ghafla kwa hati moja tu inayokosekana, jambo linalorudisha safari nzima mwanzoni siku nyingine. Karatasi zenyewe zina msamiati wake: jalada, muhuri, saini ya mkuu wa idara, na kauli ambayo sasa kila kitu huisubiri: “inasubiri idhini”.

Mfumo huu haukuzuka kwa bahati mbaya. Misri ina mojawapo ya taasisi za utawala zilizoendelea bila kukatika kwa muda mrefu zaidi duniani, na sura yake ya kisasa ilijengeka katika karne ya kumi na tisa na ya ishirini kuzunguka kumbukumbu za karatasi zilizohifadhiwa na idara tofauti. Ofisi ya usajili wa raia huhifadhi vizazi na vifo, ofisi za uthibitishaji wa hati na usajili wa ardhi huandikisha mikataba na hati za uwakilishi, idara za usalama barabarani hushika leseni, na ofisi za ugavi husimamia kadi za mgao. Kwa kuwa kila taasisi kihistoria ilitunza madaftari yake yenyewe, mwananchi ndiye aliyekuwa mjumbe, akibeba karatasi zenye mihuri kutoka jengo moja hadi jingine ili kuthibitisha mambo ambayo dola yenyewe ilikuwa imeyaandikisha.

Gharama ya safari hii daima ilipimwa kwa zaidi ya subira. Mfanyakazi hupoteza ujira wa siku moja ili kuhuisha kitambulisho. Mkazi wa kijiji husafiri hadi makao makuu ya wilaya, wakati mwingine zaidi ya mara moja, kwa ajili ya karatasi inayochapishwa kwa dakika chache. Wazee na watu wenye ulemavu hukabiliana na majengo yasiyojengwa kwa mahitaji yao. Na popote foleni zinapokuwa ndefu na taratibu zinapokosa uwazi, huzuka soko la madalali “wanaomjua mtu wa ndani” — mzigo unaowaelemea zaidi wale wasio na uwezo wa kulipa.

Hii ndiyo hali ambayo kampeni ya Misri ya mageuzi ya kidijitali inajaribu kuibadilisha. Lango rasmi la serikali mtandaoni, jukwaa la Misri ya Kidijitali linaloendeshwa chini ya Wizara ya Mawasiliano na Teknolojia ya Habari, hukusanya huduma za kila siku zinazoongezeka katika tovuti moja na programu moja. Hati za usajili wa raia kama vyeti vya kuzaliwa zinaweza kuombwa mtandaoni na kuletwa nyumbani. Huduma za uthibitishaji wa hati, taratibu za kadi za mgao, baadhi ya maombi ya kimahakama na huduma za usalama barabarani zote zimeingia, kwa ukamilifu au kwa sehemu, katika njia ya kielektroniki.

Kutumia lango hili kunafuata mantiki rahisi. Unafungua akaunti kwa namba ya kitambulisho cha taifa na namba ya simu ya mkononi, unachagua huduma, unajaza taarifa, unalipa mtandaoni kwa kadi au kwa pochi ya kielektroniki, kisha unapokea hati kwa posta au unaichukua katika kituo maalum. Kwa wale wasio na mtandao au wasio na imani ya kuutumia, huduma hizo hizo hutolewa katika ofisi za posta na vituo vya huduma za serikali, ambapo mtumishi hukamilisha ombi la kielektroniki kwa niaba ya mwananchi — dirisha lipo pale pale, lakini karatasi zilizo nyuma yake zimebadilika.

Hakuna lolote kati ya haya lingewezekana bila msingi wa zamani zaidi: namba ya kitambulisho cha taifa. Tangu Misri iliposasisha usajili wake wa raia na kutoa vitambulisho vinavyosomwa na mashine, kila mwananchi hubeba namba moja inayounganisha kumbukumbu zake katika taasisi mbalimbali. Namba hiyo ndiyo uzi ambao huduma za kidijitali hutundikwa juu yake. Pale hifadhidata zinapoweza kuzungumza zenyewe kwa zenyewe, dola haihitaji tena mwananchi abebe uthibitisho wa mambo ambayo tayari inayamiliki — na hilo, kuliko tovuti yoyote, ndilo mapinduzi halisi yanayoendelea.

Tofauti hujionyesha katika mambo madogo yanayoshikika. Zamani cheti cha kuzaliwa kilihitaji safari hadi ofisi ya usajili ya mahali pa kuzaliwa — safari ngumu kwa mtu aliyezaliwa Aswan na anayeishi Alexandria. Leo kinaweza kuombwa kwa simu na kufika kwa posta. Hati ya uwakilishi inaweza kupangiwa miadi badala ya kugharimu asubuhi nzima ya kusubiri. Kila huduma inayohamia mtandaoni haipimwi kwa teknolojia, bali kwa saa zinazorudishwa katika maisha ya watu.

Picha ya kweli inajumuisha pia mipaka yake. Si kila Mmisri ana simu janja, mtandao wa kuaminika, au ujasiri wa kidijitali wa kujaza fomu mtandaoni, na hasa wazee wanaweza kuona njia mpya kuwa ngumu kuliko foleni ya zamani. Baadhi ya taratibu bado zinahitaji uwepo wa mtu kihalali: alama za vidole, picha, na saini halisi. Tena mfumo wowote wa kielektroniki hauwezi kuwa bora kuliko taarifa zilizo nyuma yake; kosa katika kumbukumbu bado linahitaji binadamu wa kulirekebisha. Mageuzi ya kidijitali yamefupisha safari, lakini bado hayajaifuta.

Kwa mwananchi, kuna tabia chache zinazofanya mfumo mpya ufanye kazi vizuri zaidi. Ada rasmi za kila huduma zimechapishwa kwenye lango lenyewe, na hiyo ndiyo kinga ya uhakika dhidi ya kulipa zaidi ya inavyostahili. Kila ombi la kielektroniki hutoa namba ya kumbukumbu ambayo unapaswa kuihifadhi hadi hati ifike. Ofisi ya posta, iliyopo karibu kila kijiji, ndilo dirisha mbadala kwa yeyote anayependelea kuona uso wa binadamu. Na huduma inapopatikana mtandaoni, kuiomba huko kwanza mara nyingi huokoa safari nzima.

Foleni mbele ya ofisi ya serikali haitatoweka usiku mmoja; mazoea na mifumo iliyojengwa kwa karne nzima haiyeyuki kwa muongo mmoja. Lakini mwelekeo wa njia uko wazi na umeandikwa: huduma nyingi zaidi mtandaoni, uwasilishaji zaidi hadi mlangoni, na safari chache zaidi na jalada kwapani. Mabadiliko ya ndani zaidi yako katika uhusiano wenyewe — kutoka mwananchi anayeomba msaada dirishani hadi mwananchi anayeomba huduma na kutegemea itafika. Na matarajio hayo, yakishapandwa, hayafutiki kwa urahisi.