Kuvuta Sigara Ndani ya Majengo: Uhuru Wako Unaishia Kwenye Mapafu ya Mwenzako

Tukio hili hujirudia kila usiku katika maelfu ya mikahawa ya Misri: ukumbi uliofungwa, kiyoyozi kinachozungusha hewa ileile juu ya wateja, na mwanamume anayewasha sigara yake ya tatu bila kujali mtoto wa meza ya jirani aliyeinamia glasi ya juisi akikohoa. Hakuna anayepinga; kupinga kunaweza kuonekana kama “kutafuta ugomvi”, mhudumu hajiingizi, na mwenye mkahawa haoni sababu ya kumkasirisha mteja wa kudumu.

Na mtu akipinga, jibu la kawaida huja mara moja: “Mimi ni huru.” Hoja hii huonekana yenye nguvu kwa sababu inategemea thamani ambayo hakuna anayeibisha. Lakini katika muktadha huu hasa ina kasoro ya msingi: uhuru unahusu kile ambacho mtu anamiliki, na hewa iliyo ndani ya ukumbi uliofungwa si mali ya mtu mmoja, bali ni ya kila anayeivuta.

Moshi hautambui mipaka ya meza wala hauombi ruhusa kabla ya kusambaa. Anayevuta sigara nje, mbali na watu, anatekeleza uamuzi unaomhusu yeye peke yake; lakini anayevuta ndani ya mahali palipofungwa analazimisha uamuzi wake kwenye mapafu ya kila mtu: mhudumu anayekaa zamu nzima katikati ya moshi, mjamzito asiyepata mkahawa mwingine karibu, na mtoto ambaye hakuulizwa maoni yake kamwe. Hapa ndipo uhuru unapoishia na madhara yanapoanzia.

Kuvuta moshi wa wengine si maoni yanayoweza kujadiliwa, bali ni madhara yaliyothibitishwa kwa takwimu. Kwa mujibu wa taarifa ya ukweli iliyosasishwa na Shirika la Afya Duniani mwezi Juni 2026, tumbaku huua zaidi ya watu milioni 7 kila mwaka, na zaidi ya milioni 1.6 kati yao ni watu wasiovuta sigara waliokufa kwa kuathiriwa na moshi wa wengine. Shirika hilo linasisitiza kwamba hakuna kiwango salama cha kuathiriwa na moshi wa tumbaku, na kwamba moshi huo hudhuru takribani kila kiungo cha mwili.

Misri haiko mbali na takwimu hizi. Utafiti wa Kimataifa wa Matumizi ya Tumbaku miongoni mwa Watu Wazima, katika duru yake ya Misri iliyochapishwa mwaka 2009, ulibaini kuwa takribani asilimia 62 ya watu wazima waliathiriwa na moshi wa wengine ndani ya nyumba zao, na takribani asilimia 60 ya wanaofanya kazi katika maeneo yaliyofungwa waliathiriwa nao mahali pa kazi. Hivi ni miongoni mwa viwango vya juu zaidi vilivyorekodiwa katika nchi zilizoshirikishwa. Bila shaka takwimu hizi ni za zamani, lakini ndizo za mwisho kuchapishwa kwa upana huo kuhusu watu wazima nchini Misri.

Kinaya ni kwamba sheria ipo tangu miaka 45 iliyopita. Sheria ya Kuzuia Madhara ya Uvutaji Sigara Na. 52 ya mwaka 1981, katika kifungu chake cha sita, ilikataza uvutaji katika vyombo vya usafiri wa umma na katika maeneo ya umma yaliyofungwa yanayoainishwa kwa amri ya waziri wa afya. Kisha marekebisho ya Sheria Na. 154 ya mwaka 2007 yaliongeza kifungu kinachokataza uvutaji “kabisa na kwa namna zake zote” katika taasisi za afya na elimu, ofisi za serikali, klabu za michezo na za kijamii, na vituo vya vijana.

Na sheria hii ina meno, lakini kwenye karatasi tu. Maandishi ya awali ya mwaka 1981 yaliweka faini isiyozidi pauni ishirini za Misri; marekebisho ya mwaka 2007 yaliipandisha hadi kati ya pauni 50 na 100 kwa mvutaji anayekiuka katazo katika maeneo yaliyokatazwa. Ama msimamizi wa taasisi inayoruhusu uvutaji ndani yake anakabiliwa na faini ya kuanzia pauni elfu moja hadi elfu ishirini. Angalia mpangilio huu: mbunge aliibebesha taasisi mara nyingi zaidi ya alivyombebesha mvutaji, kwa sababu alitambua kuwa kudhibiti tabia huanzia kwa mwenye mahali, si kwa kumfuatilia kila sigara.

Lakini sheria ina mwanya mpana kiasi cha kutosha mkahawa mzima: mikahawa na mikahawa ya vyakula ya binafsi haimo katika orodha ya katazo la jumla, na kuingizwa kwao bado kunategemea maamuzi yatakayoainisha “maeneo ya umma yaliyofungwa”. Jukwaa la Tobacco Control Laws, linalobobea katika uchambuzi wa sheria za tumbaku, linahitimisha kuwa sheria ya Misri haifikii kiwango cha kifungu cha nane cha Mkataba wa Kimataifa wa Kudhibiti Tumbaku, ambao Misri iliuridhia mwaka 2005 na ambao unataka sehemu za kazi na maeneo ya umma yaliyofungwa yawe hayana moshi kabisa.

Hata pale ambapo katazo linatumika kweli, utekelezaji hukwama kwenye kuta tatu: faini ya mvutaji iliyopangwa mwaka 2007 ambayo nguvu yake ya kutisha imemomonyoka kwa muda; mazoea ya kijamii yanayofanya kupinga kuonekane zito kuliko uvutaji wenyewe; na taasisi zinazoogopa kupoteza mteja hivyo hufumbia macho, ingawa ndizo zinazolengwa kwanza na sheria na ndizo zenye faini kubwa zaidi ndani yake.

Uzoefu wa nchi nyingine unaonyesha kuwa kupiga marufuku kunawezekana. Tarehe 29 Machi 2004, Ayalandi ikawa nchi ya kwanza duniani kupiga marufuku uvutaji sigara katika sehemu zote za kazi zilizofungwa, pamoja na baa na mikahawa, licha ya upinzani mkubwa wa sekta ya ukarimu wakati huo. Taasisi ya Moyo ya Ayalandi, ikitegemea utafiti wa kisayansi uliochapishwa, inakadiria kuwa marufuku hiyo iliokoa maisha ya watu zaidi ya 3,700 katika miaka mitatu na nusu ya kwanza, huku vifo vitokanavyo na ugonjwa wa moyo wa ischemia vikishuka mara moja kwa asilimia 26 na vifo vya kiharusi kwa asilimia 32.

Na kwa anayedhani kuwa utamaduni wetu wa mikahawa hauwezi kubadilika, Uturuki, mrithi wa karne nyingi za utamaduni wa kahawa na shisha, ilianzisha katazo la kitaifa mwaka 2008, kisha ikalipanua mwezi Julai 2009 ili lijumuishe mikahawa, migahawa na hata kumbi za shisha zenyewe. Yaani nchi inayofanana nasi katika mila za mkahawa ilipata njia kati ya uhuru wa mvutaji na hewa ya wengine: sigara nje, hewa safi ndani.

Mfululizo huu haushtaki watu, bali unashtaki tabia. Mvutaji si adui; wengi wetu tunavuta au tunawapenda watu wanaovuta. Kinachotakiwa si kuzima sigara, bali kuitoa nje kwenye hewa ya wazi, ambako uhuru wako ni kamili bila kupunguzwa. Lakini ndani ya ukumbi uliofungwa ambao hewa yake inashirikiwa na wote, sigara si utekelezaji wa uhuru bali ni kulazimisha madhara kwa watu wasioyachagua. Na hilo ni kosa.

Na uwajibikaji unabaki kuwa ngazi inayoanzia juu: mwenye mahali, ambaye sheria na faini yake zinampa uwezo wa kusema “hapa hairuhusiwi kuvuta sigara”, kabla hatujamtaka mvutaji ajiambie mwenyewe. Tushirikishe kupitia “Lenzi ya Mwananchi”: piga picha za mabango ya “Usivute Sigara” yaliyozama kwenye moshi, au maeneo yaliyofanikiwa kweli kusimamia kanuni hiyo bila kupoteza wateja, ili tuonyeshe mifano hiyo miwili bega kwa bega.