"Kusoma kwenye Mwanga Hafifu Kunaharibu Macho": Wanachothibitisha Madaktari wa Macho na Hatari Ambayo Wazazi Hawaioni

Katika wiki ya kwanza ya mwaka wa shule, chumba kidogo kinarudi kwenye desturi yake ya jioni: meza ya mbao, kitabu cha hisabati kilichofunguliwa, na balbu moja inayotupa mwanga wake wa manjano kwenye nusu ya ukurasa huku ikiacha nusu nyingine gizani. Mvulana anasogeza kitabu karibu na uso wake kidogo kidogo, hadi pua yake inakaribia kugusa karatasi; hapo mama anaingia akiwa na kikombe cha chai na kutamka sentensi ambayo vizazi na vizazi vinaijua kwa moyo: "Weka kitabu mbali na macho yako, mwanangu... Utapofuka." Mvulana anajiweka mbali kidogo, kisha anarudi kwenye mkao wake wa awali mara tu mama anapoondoka. Mabishano yanaishia hapo, bila mtu yeyote kuuliza swali muhimu zaidi.

Dai tunalolichunguza leo neno kwa neno ni lile ambalo kaya za Misri zimekuwa zikilirudia kwa miongo kadhaa: kwamba kusoma kwenye mwanga hafifu kunaharibu macho, na kwamba kukaa karibu na televisheni au skrini kunayaharibu pia. Hukumu, kwa mujibu wa makubaliano ya madaktari wa macho katika vyombo vyao vikubwa zaidi vya kitaaluma, ni: si kweli. Mwanga dhaifu hauharibu jicho, na kukaa karibu na skrini hakuliharibu pia. Vyote viwili vinaweza kulichosha, na hiyo ni tofauti ya msingi ambayo tutaieleza katika mistari inayofuata.

Rejea iliyo wazi zaidi hapa ni Chuo cha Madaktari wa Macho cha Marekani (American Academy of Ophthalmology), chama kikubwa zaidi cha madaktari wa macho duniani, ambacho kimetenga ukurasa mzima kwenye tovuti yake kusahihisha imani potofu zilizoenea kuhusu uoni. Ukurasa huo unasema, kwa maneno yasiyoacha nafasi ya tafsiri nyingine, kwamba kusoma kwenye mwanga hafifu hakudhuru macho, ingawa mwanga mzuri hufanya kusoma kuwe rahisi zaidi. Unaongeza kwamba kukaa karibu sana na televisheni kunaweza kusababisha uchovu wa macho au maumivu ya kichwa, lakini hakuharibu uoni, si kwa watoto wala kwa watu wazima. Na kuhusu skrini za kompyuta na simu, unasema kuzitazama hakudhuru macho, ila kuendelea bila mapumziko kunachangia uchovu na ukavu wa macho.

Kuna tofauti gani kati ya uchovu na uharibifu? Uchovu ni hali ya muda: misuli midogo ndani na kuzunguka jicho hufanya kazi kwa bidii zaidi ili kuweka picha thabiti katika mazingira magumu, na msomaji huhisi uzito kwenye kope, maumivu kidogo ya kichwa, mwasho na ukavu, au ukungu unaotoweka baada ya dakika chache za mapumziko. Uharibifu, kwa upande mwingine, unamaanisha mabadiliko ya kudumu katika muundo au kazi ya jicho. Na sayansi, hadi wakati wa kuandika mistari hii, haijui utaratibu wowote ambao mwanga wa balbu dhaifu au ukaribu wa skrini unaweza kugeuza uchovu wa jioni kuwa madhara yanayodumu hadi asubuhi.

Zaidi ya hayo, Chuo chenyewe kinatilia maanani uchunguzi muhimu unaohusu tukio ambalo tulianza nalo: mtoto anayezoea kukaa karibu sana na skrini au kusogeza kitabu karibu na macho yake anaweza kuwa anaonyesha dalili ya uoni-karibu (myopia) ambao bado haujagunduliwa, si utangulizi wa uoni-karibu utakaomwathiri kwa sababu ya ukaribu huo. Yaani, mama anaweza kuwa anasoma tukio hilo kinyume: anaona ukaribu kama sababu ya ugonjwa ujao, wakati mara nyingi ni dalili ya tatizo lililopo tayari. Swali ambalo lilipaswa kuulizwa badala ya onyo ni hili: Je, mvulana huyu anahitaji miwani?

Lakini hatari halisi ni tofauti, na ni kubwa mno kuachwa nyuma ya hadithi ya kufariji. Kile ambacho tafiti zinakihusisha kweli na uoni-karibu kwa watoto si ukali wa mwanga wa balbu, bali mambo mengine mawili: saa nyingi za kazi ya karibu, yaani kusoma, kuandika na skrini kwa umbali mfupi kutoka kwa jicho kwa vipindi virefu mfululizo, na muda mchache ambao mtoto hutumia kwenye mwanga wa asili wa mchana. Na haya mawili ndiyo hasa yanayoongezeka maradufu katika wiki za masomo, wakati mtoto anatoka darasa lililofungwa kwenda chumba kilichofungwa, kutoka kitabu kwenda simu, bila kuona jua ila kupitia dirisha la mikrobasi (basi dogo la abiria la pamoja linalobeba sehemu kubwa ya usafiri wa kila siku nchini Misri).

Utafiti mdogo wa China uliochapishwa mwaka 2020 katika jarida la British Journal of Ophthalmology uliweka kwenye miwani ya wanafunzi themanini na sita wa darasa la tano, kutoka shule moja ya msingi katika mkoa wa Hunan, kifaa kidogo kinachopima umbali wa kufanyia kazi na ukali wa mwanga wakati kwa wakati siku nzima. Matokeo yalikuwa kwamba watoto wenye uoni-karibu walitumia kwenye mwanga mkali, unaozidi lux elfu tatu na ambao kwa vitendo hupatikana nje tu, wastani wa dakika arobaini hivi kwa siku, ikilinganishwa na karibu saa nzima kwa wenzao wasio na uoni-karibu; na kinyume chake walitumia muda mrefu zaidi katika shughuli za umbali wa chini ya sentimita ishirini kutoka kwa jicho. Sampuli ni ndogo, na haitoshi peke yake kutoa hitimisho la uhakika, lakini inakubaliana na yale ambayo tafiti kubwa zaidi zinabaini: umbali, muda na mwanga wa mchana ni muhimu zaidi sana kuliko nguvu ya balbu.

Tafiti nyingine zinaelekea upande huo huo. Utafiti wa Ujerumani wa kimtambuka (cross-sectional) uliochapishwa mwaka 2022, kwa watoto na vijana wapatao elfu moja na mia nne kutoka mradi wa LIFE Child katika jiji la Leipzig, ulibaini kwamba watoto wanaotoka nje mara moja tu kwa wiki walikuwa wazi zaidi katika hatari ya kupata uoni-karibu kuliko wale wanaotoka mara mbili au zaidi, na kwamba mara ngapi mtoto anatoka kwenye mwanga wa mchana ilikuwa muhimu zaidi kuliko urefu wa muda huo, huku hatari ikiongezeka pia kadiri vipindi mfululizo vya kazi ya karibu vilivyokuwa virefu. Watafiti walihitimisha kwamba kupata mwanga wa jua kila siku na kupunguza muda wa kazi ya karibu mfululizo kunaweza kukinga dhidi ya ukuaji usio wa kawaida wa jicho. Kwa kadiri tunavyojua, haya ndiyo maelezo ambayo watafiti wengi wanaelekea kuyakubali leo: mwanga wa mchana hutuma kwa jicho linalokua ishara inayozuia kurefuka kwake kupita kiasi, na kurefuka huko ndiko hatimaye kunamaanisha uoni-karibu.

Na hapa ndipo jambo hili linakuwa la Kimisri kabisa. Mapitio ya kimfumo pamoja na uchambuzi-jumuishi (meta-analysis) yaliyochapishwa mwaka 2024 yalikusanya tafiti thelathini na nane za kijamii zilizofanyika kati ya mwaka 2008 na 2023 kwa zaidi ya watoto elfu mia moja na tatu katika nchi za Mashariki ya Kati, na kutoa makadirio ya jumla ya kuenea kwa uoni-karibu miongoni mwa wanafunzi wa shule yasiyozidi takriban asilimia sita. Lakini nchi zilipotazamwa moja moja, makadirio ya Misri yalikuwa ya juu zaidi katika kanda na juu sana kuliko makadirio ya jumla: takriban asilimia hamsini na tano ya watoto waliojumuishwa katika tafiti za Misri, pamoja na makadirio ya juu zaidi ya kikanda ya astigmatism pia.

Hapa tahadhari ya kiuandishi wa habari ni ya lazima. Takwimu hii si takwimu ya kitaifa, na haimaanishi kwamba nusu ya watoto wa Misri wanavaa miwani au wanapaswa kuivaa. Ni makadirio yaliyokusanywa kutoka kwa idadi ndogo ya tafiti za Misri zinazotofautiana kwa maeneo na mbinu zake, zilizofanywa kwa wanafunzi wa shule katika mikoa (governorates) mahususi, kutoka Misri ya Juu hadi Sinai Kusini, ambazo haziwakilishi nchi nzima. Lakini hata baada ya tahadhari zote hizi, ni ishara isiyoweza kupuuzwa: tatizo la uoni kwa watoto wetu ni kubwa zaidi sana kuliko zinavyodhani kaya ambazo bado zinaihusisha hatari ya jicho na balbu hafifu tu.

Basi wazazi wafanye nini? Kwanza, msiruhusu mabishano kuhusu mwanga yafiche swali halisi. Mtoto anayesogeza kitabu karibu, au anayefinya macho ili kuona ubao, au anayelalamika maumivu ya kichwa baada ya shule, au ambaye alama zake zinashuka bila sababu ya wazi, anahitaji uchunguzi wa macho kwa daktari wa macho, si onyo. Na bora zaidi ni uchunguzi wa macho uwe wa kawaida wakati wa kuingia shule na mwanzoni mwa kila ngazi ya masomo, kwa sababu mtoto ambaye hajawahi kuuona ulimwengu kwa uwazi hajui kwamba kuna jambo la kulalamikia.

Pili, tegemeeni kanuni ya mapumziko inayopendekezwa na vyombo vya kitaaluma, inayojulikana kama kanuni ya 20-20-20: kila baada ya dakika ishirini za kusoma au kutazama skrini, inueni macho kuelekea kitu kilicho umbali wa mita sita hivi, nje ya dirisha au mwisho wa chumba, kwa sekunde ishirini. Wekeni kitabu na simu kwa umbali wa starehe unaokaribia urefu wa mkono wa mbele, na muwashe chumba mwanga mzuri, si kwa sababu giza linaharibu jicho, bali kwa sababu mwanga mzuri unalipumzisha na kupunguza uchovu na maumivu ya kichwa.

Tatu, na hili ndilo muhimu zaidi: wapelekeni watoto nje mchana. Angalau saa moja mtaani, kwenye klabu (klabu za michezo na jamii za wanachama ambako familia nyingi za Misri hutumia saa zao za mapumziko), juu ya paa au uwanjani shuleni, kila siku au karibu kila siku, ni, kwa kadiri tunavyojua, hatua ya kinga ya bei nafuu zaidi inayojulikana katika tafiti za uoni-karibu leo, na haihitaji cheti cha daktari wala kifaa chochote. Kinachohitajika ni tu jicho la mtoto lione mwanga wa anga wazi mara kwa mara, na saa mfululizo za kazi ya karibu zikatizwe na vipindi vya kutazama mbali.

Turudi kwenye chumba kidogo. Mama anaingia na kikombe cha chai na kumwona mvulana akikaribia kushikamana na kitabu. Safari hii hasemi "Utapofuka," kwa sababu sasa anajua kwamba balbu hafifu haitafanya hivyo. Badala yake anamuuliza mara ya mwisho aliona ubao kwa uwazi lini, anaandika kwenye simu yake miadi na daktari wa macho wiki ijayo, anamkumbusha kuinua macho yake kutoka ukurasani kila baada ya dakika ishirini, na anaamua kwamba saa ya alasiri mtaani mbele ya nyumba si kupoteza muda, bali ni sehemu ya masomo. Tofauti kati ya nyumba mbili haipo kwenye balbu, bali kwenye swali linaloulizwa chini yake.