Mfereji wa Suez: Njia ya maji ya Misri iliyo moyoni mwa biashara ya dunia

Kwenye ramani si zaidi ya mstari mwembamba wa buluu unaokata jangwa kwa urefu wa takribani kilomita 193, lakini katika uchumi wa dunia ni mojawapo ya njia za mkato muhimu zaidi zilizowahi kuchimbwa na binadamu: Mfereji wa Suez unaunganisha Bahari ya Mediterania na Bahari ya Shamu na kuziepushia meli safari ndefu ya kuzunguka Afrika, na vyanzo hukadiria kwa kawaida kwamba takribani sehemu moja ya kumi ya biashara ya dunia inayosafirishwa baharini, au zaidi, hupitia humo. Kwa Misri ni rasilimali ya kimkakati, chanzo kikuu cha fedha za kigeni na ishara ya mamlaka ya taifa kwa wakati mmoja.

Mfereji ulifunguliwa mwaka 1869 baada ya takribani miaka kumi ya uchimbaji ulioongozwa na Mfaransa Ferdinand de Lesseps, huku mzigo mzito zaidi ukibebwa na makumi ya maelfu ya wafanyakazi wa Kimisri waliofanya kazi katika mazingira magumu mno. Dunia iliadhimisha ufunguzi wake katika mojawapo ya matukio makubwa ya kimataifa ya karne ya kumi na tisa, na tangu siku ile ramani za usafiri wa baharini duniani zilibadilika milele.

Tofauti na Mfereji wa Panama, Suez ni njia iliyo katika usawa wa bahari bila malango ya maji, jambo linalorahisisha upitaji: meli hupita katika misafara yenye ratiba iliyopangwa kwa usahihi mkubwa, na safari kamili kati ya milango miwili ya kuingilia huchukua kati ya masaa kumi na masaa kumi na kadhaa, kutegemea mwelekeo na wingi wa msongamano.

Mnamo Julai 1956 Rais Gamal Abdel Nasser aliitaifisha Kampuni ya Mfereji wa Suez. Uamuzi huo ukawa cheche ya Uvamizi wa Mataifa Matatu, yaani Mgogoro wa Suez, na mojawapo ya nyakati zilizo hai zaidi katika kumbukumbu ya taifa katika historia ya kisasa ya Misri; tangu wakati huo Wamisri wameuona mfereji kuwa mali ya taifa pekee, inayoendeshwa na Mamlaka ya Mfereji wa Suez ya Misri.

Mfereji ulifungwa kwa usafiri wa meli kwa miaka minane kamili, kati ya 1967 na 1975, baada ya vita na Israeli. Meli zilizonaswa katika maziwa yake zilibaki zimetia nanga kwa miaka mingi hadi zikajulikana kwa jina la “Meli za Njano” kutokana na mchanga wa jangwa uliozifunika, kabla ya njia hiyo ya maji kufunguliwa upya mwaka 1975 na usafiri kurejea taratibu.

Mwaka 2015 ulizinduliwa mradi mkubwa wa upanuzi uliojulikana kama Mfereji Mpya wa Suez: njia sambamba yenye urefu wa takribani kilomita 35, pamoja na kuongeza kina cha sehemu nyingine za mkondo wa awali, jambo lililoruhusu meli kupita pande mbili katika baadhi ya sehemu za mfereji na kupunguza muda wa kusubiri na wa kupita. Mradi ulifadhiliwa kwa fedha za ndani kwa kuuza hati za uwekezaji ambazo wananchi walizinunua kwa wingi.

Katika nyakati za kawaida makumi ya meli hupita katika mfereji kila siku, na katika miaka yenye shughuli nyingi idadi hukaribia meli elfu ishirini au kuzidi, huku ada za kupita zikiingiza mabilioni ya dola kila mwaka; katika miaka bora mapato yalikaribia au kuvuka kiwango cha dola bilioni tisa. Hivyo mfereji, pamoja na utalii na fedha zinazotumwa na Wamisri walioko nje ya nchi, unasalia mstari wa mbele katika vyanzo vya fedha za kigeni vya nchi.

Mnamo Machi 2021, kukwama kwa meli kubwa ya makasha “Ever Given” kuliikumbusha dunia nzima umuhimu wa njia hiyo: meli hiyo ilizuia mkondo kwa siku sita, mamia ya meli zikarundikana kwenye milango yote miwili ya kuingilia, wachambuzi wakakadiria thamani ya biashara iliyokwama kuwa mabilioni ya dola kwa siku, na skrini za dunia zikafuatilia saa kwa saa juhudi za kuiondoa hadi njia ilipofunguka.

Nafasi ya mfereji nayo haiko mbali na siasa za kijiografia. Njia mbadala ya kuzunguka Rasi ya Tumaini Jema huongeza wiki moja au zaidi kwenye safari na hugharimu mafuta ya bei kubwa, lakini vipindi vya mvutano wa kiusalama katika Bahari ya Shamu viliyasukuma makampuni makubwa ya usafiri wa baharini kuzunguka Afrika kwa muda, hali iliyopunguza idadi ya meli zinazopita na mapato; ukumbusho kwamba mapato ya mfereji ni kioo cha hali ya kanda na ya dunia.

Leo Misri hairidhiki na jukumu la kuwa njia ya kupitia tu: Eneo la Kiuchumi la Mfereji wa Suez linajumuisha bandari pamoja na maeneo ya viwanda na ya usafirishaji katika Ain Sokhna, Port Said Mashariki na kwingineko, ndani ya lengo la kuzigeuza kingo mbili za mfereji kuwa kitovu cha kimataifa cha viwanda, huduma za baharini, ugavi wa mafuta ya meli na uhamishaji wa mizigo, si njia tu ambayo meli hulipia kupita kisha kuendelea na safari.

Katika hisia za Wamisri mfereji unabaki kuwa zaidi ya mradi wa kiuchumi: upo katika mitaala ya shule, katika kumbukumbu ya kutaifisha na katika nyimbo za enzi ya utaifa, na ni shahidi wa kila siku wa nafasi ya kipekee ya Misri, mahali ambapo mabara ya dunia ya kale hukutana na ambapo sehemu ya mzunguko wa uchumi wa dunia hupita kila asubuhi katika maji ya Kimisri matupu.