Mtoto mwenye kisukari darasani: Anachohitaji mwanao kutoka shuleni katika Siku ya Kisukari Duniani
Wizara ya Afya na Idadi ya Watu ya Misri inakadiria kuwa watoto wapatao 55,000 nchini humo wana kisukari cha aina ya kwanza. Mapambano yao ya kila siku hayako kliniki bali darasani: mtoto apime lini, ahifadhi dawa yake wapi, na nani anajua la kufanya sukari ikishuka wakati wa somo la michezo. Mwongozo tulivu kwa mzazi na kwa shule, bila kutaja dozi hata moja.

Kila mwaka wakati kama huu, wazazi wengi nchini Misri wanalifahamu begi la shule linalotofautiana kidogo na mengine: kati ya kisanduku cha penseli na daftari la kazi za nyumbani kuna kifaa kidogo cha kupima sukari, dawa ya mtoto katika mfuko wa pembeni, na karatasi yenye namba ya simu ya familia na namba ya kliniki ya mtoto. Swali linalorudi kila asubuhi halihusu alama za mtihani: sukari ikishuka katika kipindi cha michezo, nani atagundua? Tarehe 14 Novemba ni Siku ya Kisukari Duniani; ukurasa wa siku hiyo kwenye tovuti ya Umoja wa Mataifa unathibitisha tarehe hiyo na kueleza kwamba Baraza Kuu liliipitisha kwa Azimio Na. 61/225 mwaka 2007. Mwaka huu siku hiyo inaangukia Jumamosi, ambayo ni siku ya mapumziko katika shule nyingi za Misri: wakati wa utulivu unaotosha kupanga yale ambayo bado hayajapangwa kabla ya asubuhi ya Jumapili.
Jambo la kwanza linalopaswa kuwa wazi, kwa sababu kuchanganya mambo hapa kunaweza kugharimu maisha, ni kwamba kisukari cha aina ya kwanza si kisukari cha aina ya pili. Katika taarifa yake fupi kuhusu kisukari, Shirika la Afya Duniani (WHO) linaeleza aina ya kwanza kama upungufu wa uzalishaji wa insulini unaohitaji kupewa insulini kila siku, na linasema kwa maneno yake yenyewe kwamba “watu wenye kisukari cha aina ya kwanza huhitaji sindano za insulini ili waendelee kuishi”, na kwamba chanzo chake na njia za kukizuia hazijulikani. Shirikisho la Kimataifa la Kisukari (IDF), katika ukurasa wake kuhusu aina ya kwanza, linaieleza kuwa hali sugu ya kinga ya mwili kujishambulia yenyewe, ambapo mfumo wa kinga hushambulia seli zinazozalisha insulini, hivyo mwili kuacha kuizalisha, na linasema wazi kwamba wale wasiopata insulini watakufa. Kwa hiyo insulini hapa ni sharti la uhai, si chaguo la matibabu, na hakuna lishe, mimea ya dawa wala mazoezi yanayoweza kuchukua nafasi yake. Ukweli kwamba chanzo hakijulikani pia unajibu sentensi ambayo kila familia huisikia baada ya mtoto kugunduliwa na ugonjwa: mtoto hakuugua kwa sababu ya kula pipi, wala kwa sababu mama yake alikosea katika kumlisha.
Ukubwa wa tatizo nchini Misri unakadiriwa kwa idadi iliyotangazwa na Waziri wa Afya na Idadi ya Watu mwezi Juni 2026 na kuripotiwa na vyombo vya habari: takriban watoto 55,000 wenye kisukari cha aina ya kwanza, kuanzia kuzaliwa hadi umri wa miaka 18. Hili ni kadirio la wizara, si hesabu ya mwisho. Kando yake kuna takwimu za Shirikisho la Kimataifa la Kisukari za mwaka 2024 zinazohusu watu wazima, si watoto: jumla ya visa vya kisukari miongoni mwa watu wazima nchini Misri ni 13,214,500, na kiwango cha kuenea kwa kisukari miongoni mwa watu wazima ni asilimia 22.4. Lakini hadithi ya mtoto ni tofauti: idadi ndogo zaidi kwa mbali, lakini mzigo wa kila siku mzito zaidi kwa mbali, kwa sababu hausimami hata kwa saa moja wala hauchukui likizo katika siku ya shule.
Kwa upande wa dunia nzima, Shirika la Afya Duniani linasema idadi ya watu wenye kisukari cha aina zote ilipanda kutoka milioni 200 mwaka 1990 hadi milioni 830 mwaka 2022, na kwamba asilimia 14 ya watu wazima wenye umri wa miaka 18 na zaidi walikuwa nacho mwaka 2022, ikilinganishwa na asilimia 7 mwaka 1990. Kuhusu aina ya kwanza hasa, ukurasa wa Shirikisho la Kimataifa la Kisukari unasema inaweza kumpata mtu katika umri wowote, lakini huanza hasa kwa watoto na vijana. Hata hivyo, takwimu hizi kubwa zote hugeuka kuwa maisha ya kila siku ya familia moja, katika mahali pamoja padogo: darasani.
Darasa ndilo hasa mada ya makala hii, kwa sababu ndipo mtoto hutumia saa za mchana mbali na mama yake na daktari wake. Anachohitaji huko si uamuzi wa kibinafsi wa mtu fulani, bali mpango ulioandikwa na kliniki yake mwenyewe: hati wazi kutoka kwa daktari anayemtibu inayoeleza nyakati za kupima sukari katika siku ya shule, apewe nini mtoto sukari ikishuka na lini, nini kifanyike kabla na baada ya kipindi cha michezo, na lini kuwapigia simu wazazi na lini kuita gari la wagonjwa mara moja. Nakala moja hubaki shuleni na nyingine katika begi la mtoto. Hutapata katika makala hii dozi ya dawa, ratiba wala hesabu ya kalori, na hilo ni la makusudi: uamuzi kuhusu dawa, chakula, kiasi na nyakati ni wa daktari anayemtibu mtoto peke yake, na hakuna mwalimu, ndugu wala makala ya mtandaoni anayepaswa kuubadilisha.
Hata hivyo, kujua dalili za jumla za sukari kushuka ni haki ya kila anayesimama mbele ya mtoto huyu. Shirikisho la Kimataifa la Kisukari, katika kufafanua neno “hypoglycemia” (sukari ya chini kwenye damu) kwenye kamusi ya istilahi ya tovuti yake, linasema anayeathirika anaweza kuhisi wasiwasi, kutetemeka, udhaifu au kutokwa jasho, pamoja na maumivu ya kichwa, kutoona vizuri na njaa, na kwamba hali hiyo inaweza kutokea baada ya kupata insulini nyingi kuliko inavyohitajika, chakula kidogo kuliko kinachohitajika, au kufanya kazi ya mwili bila chakula cha ziada. Ukurasa wake kuhusu aina ya kwanza unaongeza kwamba viwango vya sukari vinaweza kubadilika haraka na bila kutabirika hata kwa matibabu bora kabisa, na kwamba sukari ya chini kwenye damu inaweza kusababisha kuchanganyikiwa, degedege au kupoteza fahamu. Ndiyo maana mtoto anayeonyesha dalili hizi hacheleweshwi hadi mwisho wa kipindi wala haachwi peke yake; kile anachopaswa kupewa na wakati wa kupewa vimeandikwa katika mpango wa kliniki yake, si katika uzoefu unaosimuliwa kwa mdomo. Akichanganyikiwa fahamu au kupata degedege, hiyo ni dharura inayohitaji gari la wagonjwa na kuwajulisha wazazi mara moja.
Hapa ndipo yanapotokea makosa mawili yaliyoenea yanayostahili kusemwa waziwazi: kumkataza mtoto kula nje ya wakati wa mapumziko kwa kisingizio cha nidhamu, na kumzuia asishiriki michezo na mazoezi kwa kisingizio cha kumlinda. Yote mawili yanapingana na sababu za sukari kushuka zilizotajwa hapo juu, na jibu la yote mawili ni mpangilio ulioandikwa na kliniki, si kumnyima mtoto uwanja wa michezo wala tonge la chakula. Mtoto mwenye kisukari cha aina ya kwanza anaweza kucheza, kujifunza na kufanya vizuri kama wenzake, mradi walio karibu naye wanajua mpangilio huo na kuuheshimu.
Kati ya haya mawili kuna pengo wanalolisimulia wazazi wengi nchini Misri: shule inayokaribisha lakini haijui, walimu na wafanyakazi wa shule ambao hawajawahi kupata mafunzo ya kumhudumia mtoto mwenye kisukari, na hofu ya kuwajibika. Tunalieleza kama familia zinavyolisimulia, si kama tukio lililothibitishwa wala tuhuma dhidi ya shule fulani au aina fulani ya shule. Na hitaji la elimu ya kisukari shuleni si jambo linalobishaniwa duniani: Shirikisho la Kimataifa la Kisukari, kwa ushirikiano na Jumuiya ya Kimataifa ya Kisukari cha Watoto na Vijana Balehe (ISPAD), linaendesha programu iitwayo “Watoto na Kisukari Shuleni”. Ukurasa wake unasema, hadi wakati wa kuandika makala hii, kwamba nyenzo zake zimefikia zaidi ya watoto milioni moja katika nchi 23, unaonyesha uzoefu wa Misri miongoni mwa hadithi zake za mafanikio, na unasema unatoa vikao vya kielimu shuleni pamoja na nyenzo za kufundishia zilizo tayari. Maana yake ni kwamba zana zipo; kinachokosekana mara nyingi ni mtu wa kuziomba.
Kwa upande rasmi, kwa mujibu wa vyombo vya habari vya Misri, mwezi Juni 2026 ulishuhudia uzinduzi rasmi wa Mpango wa Rais wa kuwahudumia watoto wenye kisukari cha aina ya kwanza, ndani ya programu ya “Afya ya Milioni 100”. Mpango huo unategemea kutoa teknolojia ya ufuatiliaji endelevu wa glukosi, kuzifundisha familia na kufanya ufuatiliaji wa mara kwa mara, kwa ushirikiano na Shirika la Afya Duniani na kamati ya kisayansi. Takwimu zilizotangazwa wakati huo huo ni matokeo ya awali kutoka kwa idadi ndogo ya watoto waliosajiliwa, na zinapaswa kusomwa hivyo tu: watoto 143 waliosajiliwa, kati yao 47 walikamilisha ufuatiliaji wa miezi mitatu, na kupungua kulikotangazwa kwa ziara za dharura kutoka 1.11 hadi 0.08 kwa kila mtoto kwa mwaka, na kwa visa vya kulazwa hospitalini kutoka 0.70 hadi 0.08, huku upanuzi wa taratibu ukitarajiwa kuwezesha kuwepo na vituo maalumu nane kufikia mwisho wa mwaka 2027. Upanuzi huo ni mpango uliotangazwa, si jambo lililokamilika hadi wakati wa kuandika makala hii; na mjadala hapa unahusu vifaa vya ufuatiliaji na mafunzo, si kutolewa kwa insulini, na unahusu idadi ndogo ya waliosajiliwa, si kufunika watoto wote wa Misri.
Kuna pia kipengele kidogo kinachowapotea watu wazima katika hesabu zao: kifaa chenyewe. Mtoto anayebeba kibandiko cha kifaa cha ufuatiliaji mkononi, au anayetoa kifaa cha kupimia mbele ya wanafunzi wenzake thelathini, hukabiliwa na maswali, maoni na pengine vicheko. Inasaidia kutanguliza maelezo mafupi na ya utulivu kwa darasa, kwa idhini ya familia na kwa kiwango anachokubali mtoto mwenyewe: hiki ni kifaa kinachomsaidia, kukigusa hakuruhusiwi, na kutokuwepo darasani kwa dakika chache kwenda kupima si upendeleo wala kukwepa masomo. Kulichukulia jambo hilo kama kawaida ndiko kunakolifanya liwe la kawaida.
Wanachokabiliana nacho familia hizi hakiishii kwenye vifaa na ratiba; kuna pia madai yanayosambaa nchini Misri kuhusu mfumo fulani wa lishe unaotia shaka matibabu yaliyoidhinishwa, yakiwemo dawa muhimu kwa maisha ya wagonjwa wa kisukari na saratani. Tarehe 5 Mei 2026 gazeti la Al Emarat Al Youm, likinukuu magazeti ya Misri, liliripoti kwamba msemaji wa Wizara ya Afya na Idadi ya Watu alionya dhidi ya mazoea na mawazo yanayohusishwa na mfumo wa lishe unaoitwa al-Tayyibat (“mambo mema”), akisema “imethibitika kuwa yanaweza kuwaweka wagonjwa hatarini”. Ripoti hiyo hiyo, ikinukuu taasisi mbalimbali za kitabibu na si msemaji huyo, ilisisitiza kwamba uamuzi wowote wa kusitisha au kurekebisha matibabu ya dawa lazima ufanyike kupitia daktari anayemtibu mgonjwa pekee. Tunarudia tu yaliyokwisha nukuliwa kutoka Shirika la Afya Duniani na Shirikisho la Kimataifa la Kisukari, bila hukumu yetu wenyewe: katika kisukari cha aina ya kwanza, insulini ni sharti la kuendelea kuishi.
Kwa kuwa siku hii inawahusu pia wale ambao bado hawajagunduliwa kuwa na ugonjwa, mwalimu na mzazi wana haki ya kujua dalili zinazotajwa na ukurasa wa Shirikisho la Kimataifa la Kisukari kuhusu aina ya kwanza: kiu isiyo ya kawaida na mdomo kukauka, kukojoa mara kwa mara, kupungua uzito ghafla, uchovu na ukosefu wa nguvu, njaa isiyoisha, kutoona vizuri, na kukojoa kitandani bila kukusudia. Ukurasa huo unasema dalili huonekana mara nyingi kwa haraka na zinaweza kuwa kali, na kwamba mwanzo wake unaweza kufanana na magonjwa ya kawaida, hivyo utambuzi wa ugonjwa huchelewa. Mtoto anayekunywa maji na kukojoa zaidi ya kawaida na uzito wake unapungua ndani ya wiki chache hahitaji subira, bali daktari mapema iwezekanavyo.
Kile ambacho mzazi anaweza kukamilisha ndani ya wiki moja karibu na tarehe hii ni rahisi lakini chenye uzito mkubwa: mpango ulioandikwa na kliniki ya mtoto na nakala yake shuleni; mtu mmoja anayewajibika, aliyetajwa kwa jina, anayeujua mpango huo, pamoja na mbadala wake asipokuwepo; mahali palipokubaliwa pa kuhifadhi dawa na vifaa vya mtoto, ambapo anaweza kuvifikia kwa urahisi, si vimefungiwa kwenye droo ya mbali; ruhusa ya wazi ya kupima na kula darasani inapohitajika; mpangilio ulioandikwa wa kipindi cha michezo, safari za shule na mitihani; na namba za simu zilizosasishwa. Tunachotarajia katika siku hii ni kidogo kuliko hivyo na kikubwa zaidi: kwamba mtu mmoja katika kila shule awe makini na mwenye kuzingatia. Kwa sababu mtoto anayebeba begi lake asubuhi ya Jumapili haombi muujiza wala upendeleo maalumu, bali kwamba miongoni mwa wanaomzunguka awepo mtu anayejua, ili arudi nyumbani akiwa mtoto wa kawaida aliyemaliza siku yake ya shule. Makala hii ni maelezo ya jumla, si uchunguzi wa ugonjwa wala matibabu, na haichukui nafasi ya daktari anayemtibu mtoto wala ya mpango ulioandikwa wa kliniki yake.
Habari Zinazohusiana

Siku ya Mtoto Duniani: Kifungu cha 80 cha Katiba ya Misri na Sheria ya Mtoto vinamhakikishia nini mtoto wako?
Tarehe 20 Novemba dunia huadhimisha Siku ya Mtoto, kumbukumbu ya maandishi ya kisheria na si ya tukio. Tunasoma Kifungu cha 80 cha Katiba kama kilivyochapishwa, hatua za Misri kuridhia Mkataba wa Haki za Mtoto mwaka 1990, adhabu zilizobadilishwa na Sheria Na. 186 ya mwaka 2023, na hatua ambazo mzazi anaweza kuchukua haki inapokwama.
20 Novemba 2026 · 8 dakika za kusoma

16000: Namba Anayopaswa Kuijua Kila Mtoto — Simu ya Dharura ya Mtoto Nchini Misri na Wakati wa Kuipiga
Ni namba yenye tarakimu tano, ya bure na inayofanya kazi usiku na mchana, lakini ni wachache wanaojua ni nani anayeitikia upande wa pili, tofauti yake na simu ya dharura ya polisi 122, na kinachotokea baada ya kufunga simu. Tunasoma pamoja tafsiri ya “mtoto aliye hatarini” kama ilivyoainishwa katika Kifungu cha 96 cha Sheria ya Mtoto, na kufuatilia hatua kwa hatua njia ambayo taarifa hupitia hadi kufikia Kamati za Ulinzi wa Mtoto.
16 Oktoba 2026 · 7 dakika za kusoma

Tufanye Nini Ardhi Inapotetemeka? Somo la 12 Oktoba 1992: «Inama, Jifiche, Shikilia» — Usikimbilie Ngazi
Si kila aliyefariki katika tetemeko la Dahshur la mwaka 1992 alifia chini ya vifusi; magazeti ya wakati huo yaliripoti kuwa wengi walikuwa wanafunzi waliokanyagwa wakikimbia madarasa yao. Tukiadhimisha miaka 34 ya tetemeko hilo na Siku ya Kimataifa ya Kupunguza Maafa ya 13 Oktoba, tunasimulia upya kwa takwimu zenye vyanzo, tunaeleza kanuni ya kimataifa inayoweza kumlinda mtoto wako kwa sekunde sitini, na tunatoa mpango wa hatua tano wa familia.
13 Oktoba 2026 · 8 dakika za kusoma