'Baladi Ni Bora, Mweupe Umejaa Homoni': Zoezi Lililokoma Miaka 50+ Iliyopita, Hatari Iko Kwingine

Tukio hili hujirudia katika jikoni nyingi: mama anarudi kutoka sokoni akiwa na mfuko wenye kuku mweupe mnono, kisha anamuweka juu ya meza ya jikoni na kusikia sentensi aliyokuwa akijua itakuja: 'Zamani ulikuwa ukileta kuku wa Baladi, alikuwa bora zaidi… huyu mweupe ni homoni tupu.' (Kuku wa Baladi ni aina ya kuku wa asili nchini Misri, anayekua taratibu.) Bibi anasema hivyo kwa ujasiri wa mtu aliyetumia miaka arobaini jikoni, huku binti mdogo akitazama tofauti ya bei kati ya aina hizo mbili bila kuelewa jinsi kile kilicho rahisi zaidi kinavyoweza kuwa hatari zaidi. Katika nyumba nyingi mazungumzo huishia hapo: imani iliyorithiwa, bajeti isiyoweza kuvumilia zaidi, na shaka ya kimya inayoketi na familia mezani kila wiki.

Dai tunalolichunguza ni mahususi: kwamba kuku mweupe wa kunenepesha (broiler) hupewa homoni za ukuaji ili kuharakisha unenepeshaji wake, na kwamba hii ndiyo sababu ya ukubwa wake na kufikia haraka uzito wa kuchinjwa ikilinganishwa na kuku wa Baladi. Hukumu yetu, baada ya kupitia vyanzo vya kisayansi na rasmi vinavyopatikana hadi wakati wa kuandika makala haya, ni: si kweli. Na si kweli si kwa sababu sekta hii haina hatia kabisa — tutafika hivi karibuni kwenye kile ambacho kinapaswa kumhangaisha mlaji kwa hakika — bali kwa sababu homoni hasa haziwezi kutimiza kusudi linalodaiwa, wala kibiolojia wala kivitendo.

Anza na historia. Huduma ya Ugani wa Kilimo ya Chuo Kikuu cha Jimbo la Mississippi nchini Marekani inaeleza kuwa matumizi ya homoni katika uzalishaji wa kuku yalipigwa marufuku nchini Marekani miaka ya 1950, yaani karibu miaka sabini iliyopita. Chanzo hicho kinazungumzia Marekani pekee, lakini aina za kibiashara zilizoendelezwa huko ndizo zilizoenea duniani kote, zikiwemo zile zinazofugwa nchini Misri — yaani ziliundwa ndani ya mfumo wa uzalishaji usioruhusu homoni za ukuaji, na hadi wakati wa kuandika makala haya hatujui bidhaa yoyote ya homoni ya ukuaji iliyoidhinishwa kwa ajili ya kunenepesha kuku. Uvumi huu, basi, ni wa zamani zaidi kuliko wengi wa wanaourudia, na umedumu kwa sababu unatoa maelezo rahisi kwa jambo ambalo watu wanaliona kwa macho yao wenyewe: ndege anayekua kwa kasi ya kushangaza.

Sababu ya kwanza inayofanya hadithi hii isiwe na mashiko ni ya kibiolojia: homoni za ukuaji ni protini, na protini ikiingia tumboni huvunjwa na vimeng'enya (enzymes) hadi vipande vidogo, na hivyo kupoteza uwezo wake wa kufanya kazi mwilini. Ndiyo maana insulini haimezwi kwa njia ya vidonge bali hudungwa sindano, kwa sababu mfumo wa mmeng'enyo wa chakula ungeibatilisha kabla haijafika kwenye damu. Hivyo, kama mtu angechanganya homoni ya ukuaji kwenye chakula cha kuku, ingekuwa sawa na kumwaga fedha zake kwenye vyombo vya chakula bila matokeo yoyote ya maana: ndege humeng'enya dutu hiyo kama protini nyingine yoyote, bila kupata ongezeko lolote la uzito kutokana nayo.

Sababu ya pili ni ya kivitendo tu. Iwapo mzalishaji angetaka kufikisha homoni hiyo kikweli kwenye mfumo wa damu wa ndege, ingebidi kudungwa sindano, na chanzo hicho hicho kinaeleza kuwa jambo hilo lingehitaji sindano za mara kwa mara, mara kadhaa kila siku. Banda moja la kunenepesha kuku huwa na ndege elfu ishirini au zaidi, na shamba moja huwa na mabanda kadhaa. Fikiria ni nani angeshika kila mmoja wa ndege hao elfu ishirini, mara kadhaa kila siku, katika mzunguko mzima wa ufugaji — kisha hesabu gharama za wafanyakazi peke yake. Hakuna sekta ya kuku duniani inayofanya hivyo, wala hakuna uchumi unaoweza kubeba gharama hiyo hata kidogo.

Basi ni nini kinachomfanya ndege afikie uzito wa sokoni ndani ya wiki chache? Ni sababu tatu zinazounganika: ya kwanza ni uteuzi wa kinasaba, ambapo makampuni ya ufugaji wa aina za kuku yametumia miongo kadhaa kuchagua mama wanaokua kwa kasi zaidi, hadi kufikia kiwango ambapo muda unaohitajika kufikia uzito lengwa unakadiriwa kupungua kwa karibu siku moja kila mwaka. Ya pili ni mipango ya ulishaji iliyopangwa kwa usahihi kulingana na mahitaji ya aina hiyo ya nishati, protini, na vitamini katika kila hatua ya umri. Ya tatu ni mazingira ya banda lenyewe: joto, mzunguko wa hewa, mwanga, na nafasi ya kutosha ya vyombo vya chakula na maji vinavyomwezesha ndege kuonyesha kikamilifu uwezo wake wa kinasaba. Ni mrundikano wa taratibu kupitia vizazi, si sindano ya kichawi.

Kwa upande wa Misri, mwishoni mwa Januari 2026 vyombo vya habari vya Misri viliripoti taarifa kutoka Wizara ya Kilimo na Uendelezaji wa Ardhi, iliyotolewa kujibu madai yaliyosambaa kwenye mitandao ya kijamii, ikieleza kuwa matumizi ya homoni katika uzalishaji wa kuku ni marufuku kisheria nchini Misri na hayana faida kiuchumi, kwamba ukuaji wa haraka unatokana na uboreshaji wa kinasaba na mipango ya kisasa ya ulishaji, kwamba mashamba yako chini ya usimamizi wa mara kwa mara wa Mamlaka Kuu ya Huduma za Mifugo, na kwamba kuku hairuhusiwi kuuzwa isipokuwa baada ya kibali kufuatia matokeo ya uchunguzi wa maabara. Hatukupitia nakala ya azimio lolote mahususi la kiwaziri, hivyo tunawasilisha kile kilichoripotiwa kama msimamo rasmi uliotangazwa, si kama nakala ya kisheria tunayoinukuu kwa namba yake.

Inabaki swali la bibi: kwa nini basi ladha na muundo wa nyama ya kuku wa Baladi hutofautiana? Tofauti hiyo ni ya kweli, lakini maelezo yake si homoni. Kuku wa Baladi kwa kawaida hutokana na aina zinazokua taratibu, huchinjwa akiwa na umri mkubwa zaidi, hutembea zaidi, na hula chakula chenye aina mbalimbali zaidi; na inafahamika kwa ujumla kuwa umri mkubwa wa kuchinjwa, kiwango cha mwendo wa ndege, na aina ya chakula chake huathiri muundo wa nyama, kiwango cha mafuta, na ukali wa ladha — na hata bei, kwa sababu kila siku ya ziada katika maisha ya ndege hulipiwa kutoka mfukoni mwa mfugaji. Kupendelea kuku wa Baladi kwa ladha yake ni chaguo halali; lakini kuepuka kuku mweupe kwa hofu ya homoni ni hofu ya kitu kisichokuwepo.

Hata hivyo, kuondoa hofu ya homoni haimaanishi kutoa hati safi kwa kila kitu kinachofika jikoni. Hatari iliyothibitishwa katika maandiko ya kisayansi iko mahali pengine: mabaki ya dawa za mifugo, hasa viuavijasumu (antibiotics), katika nyama ya kuku. Tulishawahi kufanya uchunguzi wa kujitegemea kuhusu dai kwamba viuavijasumu vinatibu mafua ya kawaida mwezi Agosti uliopita, hivyo hatutarudia hapa; kinachotuhusu leo ni sehemu inayomgusa mlaji moja kwa moja: ni nini kinachobaki kwenye nyama inapofika dukani, na nani anayewajibika kuhakikisha hakuna kinachobaki.

Katika utafiti uliopitiwa na wataalamu (peer-reviewed) uliochapishwa mwaka huu katika jarida la Scientific Reports, watafiti walichunguza sampuli mia moja themanini za kuku wa kunenepesha — sitini za kifua, sitini za paja, na sitini za ini — zilizokusanywa kutoka maduka ya kuku katika mji wa Mit Ghamr kwa muda wa miezi sita uliomalizika Machi 2025. Utafiti huo ulibaini mabaki ya oxytetracycline katika asilimia 71.67 ya sampuli, enrofloxacin katika asilimia 51.67, na sulfadimidine katika asilimia 16.67. Muhimu zaidi kuliko viwango vya kuwepo ni kwamba sehemu kubwa ya sampuli zilizoonyesha uwepo huo zilizidi mipaka ya juu inayoruhusiwa: asilimia 55.81 kwa oxytetracycline, asilimia 54.84 kwa enrofloxacin, na asilimia 70 kwa sulfadimidine.

Kabla mtu yeyote hajafunga mlango wa jokofu, tarakimu hizi zinapaswa kusomwa kama zilivyo: sampuli ya eneo moja kutoka mji mmoja katika kipindi maalum — kiashiria kinachohitaji upanuzi wa uchunguzi na usimamizi mkali zaidi, si hukumu ya jumla juu ya kila kuku nchini Misri. Watafiti wenyewe wanaweka kikwazo wazi: kwamba upimaji ulifanyika kwa kutumia mbinu ya kromatografia ya kimiminika yenye ufanisi wa hali ya juu (HPLC) pekee, bila uthibitisho wa spektrometria ya wingi (mass spectrometry), na wanapendekeza tafiti za baadaye zithibitishe utambulisho na viwango vya mabaki hayo. Pendekezo lao muhimu zaidi ndilo kiini cha habari hii: kwamba mamlaka husika zisimamie utoaji na matumizi ya dawa za mifugo, na kwamba mashamba yazingatie 'kipindi cha kujizuia' au kipindi cha usalama kabla ya kuchinjwa, yaani muda unaotakiwa kupita baada ya dozi ya mwisho ya dawa ili mwili wa ndege uondoe mabaki yake. Kufupisha kipindi hicho, kwa uzembe au kwa haraka ya kuuza, ndio mlango unaoruhusu mabaki hayo kuingia kwenye nyama.

Wakati tukisubiri usimamizi mpana zaidi na matokeo ya uchunguzi yatakayochapishwa kwa umma, ni nini kinachoweza kufanywa na kaya ya kawaida ya Kimisri? Tuwe wazi: upishi mzuri hauondoi mabaki ya dawa za mifugo — hilo ni jukumu la kiusimamizi ambalo jiko wala sufuria haliwezi kulitatua — lakini upishi huo hushughulikia hatari nyingine iliyo karibu zaidi na meza na iliyoenea zaidi, yaani uchafuzi wa vimelea vya magonjwa. Vituo vya Kudhibiti na Kuzuia Magonjwa vya Marekani (CDC) vinashauri kupika kuku hadi joto la ndani lifikie nyuzi joto 74 Selsiasi (nyuzi 165 Farenhaiti) ili kuua Salmonella na Campylobacter, na kutoosha kuku mbichi — ushauri unaogongana na desturi iliyokita mizizi katika jikoni zetu, lakini msingi wake ni kwamba maji yanayorushwa husambaza vimelea kwenye sinki na eneo linalozunguka — pamoja na kutenganisha ubao wa kukatia na vyombo vilivyogusa nyama mbichi na chakula kilicho tayari kuliwa, na kuhifadhi nyama hiyo ikiwa imefungwa chini ya jokofu ili majimaji yake yasidondokee kwenye vyakula vingine.

Rudi sasa kwenye meza tuliyoanzia. Sentensi inayostahili kuchukua nafasi ya 'kuku mweupe ni homoni tupu' si faraja ya kipofu, bali sentensi sahihi zaidi: homoni ni zoezi lililokoma katika sekta hii zaidi ya nusu karne iliyopita, na swali sahihi ni nani anayesimamia utoaji wa dawa za mifugo, nani anayehakikisha kipindi cha usalama kabla ya kuchinjwa, na ni lini matokeo ya uchunguzi yatachapishwa kwa masoko. Lakini jikoni mwako vita ni rahisi zaidi: joto la kutosha, kisu na ubao visivyochanganya nyama mbichi na iliyopikwa, na jokofu lililopangwa vizuri. Nunua kuku wa Baladi ikiwa unapenda ladha yake, na mweupe ikiwa unafaa mfuko wako, wala usiruhusu uvumi kuhusu zoezi lililokoma kabla wengi wa wanaourudia hawajazaliwa kukuchagulia chakula chako cha jioni.