Benban: Mısır çölünün güneşi dünyanın en büyük elektrik santrallerinden birine nasıl dönüştü?

Asvan’ın onlarca kilometre kuzeyinde, Benban adlı küçük bir köyün yakınında, Mısır’da benzeri olmayan bir manzara uzanır: koyu mavi güneş panellerinden oluşan bitmek bilmeyen sıralar Batı Çölü’nün uçsuz bucaksız alanlarını kaplar ve neredeyse hiç batmayan bir güneşin altında parıldar. Burası, geçen on yılın sonunda tamamlanmasından bu yana dünyanın en büyük fotovoltaik tesisleri arasında sayılan Benban Güneş Enerjisi Parkı’dır; yan yana dizilmiş onlarca santrale dağılan toplam kurulu gücü 1,65 gigavata yakındır.

Benban tek bir dev santral olarak değil, projelerden örülmüş bir mozaik olarak doğdu. Devlet kocaman bir santrali tek başına inşa etmek yerine, Yeni ve Yenilenebilir Enerji Kurumu geniş bir çöl alanını onlarca parsele böldü ve geçen on yılın ortasında başlatılan alım garantili tarife programı kapsamında Mısır’dan ve dünyanın dört bir yanından özel sektör geliştiricilerine sundu. Başta Dünya Bankası Grubu’na bağlı Uluslararası Finans Kurumu ve Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası olmak üzere büyük uluslararası kuruluşlardan finansman aktı; böylece fikir birkaç yıl içinde gerçeğe dönüştü.

Peki neden Asvan? Yanıt hem fizikte hem coğrafyada saklı. Mısır’ın güneyi dünyanın en yüksek güneş ışınımı değerlerinden birine sahiptir; güneş yıl boyunca neredeyse kesintisiz parlar, kayda değer bulut görülmez. Ayrıca düz ve seyrek nüfuslu çöl, düşük maliyetli devasa alanlar sunar; ulusal elektrik şebekesine görece yakınlığı da santralleri şebekeye bağlamayı ekonomik açıdan mümkün kılmıştır.

Parkın temelinde fotovoltaik teknoloji yatar: silisyum hücreler güneş ışığını doğrudan doğru akıma çevirir, evirici adı verilen cihazlar da bu akımı iletime uygun alternatif akıma dönüştürür. Her santralde üretilen enerji büyük trafo merkezlerinde toplanarak ulusal şebekeye verilir ve Benban’ın kumlarından yüzlerce kilometre uzaktaki evleri, fabrikaları aydınlatır.

Gündelik hayatın ölçüleriyle bakıldığında, tesisin ürettiği temiz elektrik yüz binlerce Mısır evini beslemeye yeter; ithal edilecek ya da yerli kaynaklardan tüketilecek büyük miktarda fosil yakıtın yakılmasını önler ve buna bağlı olarak iklim değişikliğine yol açan karbondioksit salımını azaltır.

Etki yalnızca ekonomik ve çevresel değil, aynı zamanda toplumsal oldu. İnşaat yıllarında proje binlerce iş imkânı yarattı; bunlardan Asvan’ın ve çevre köylerin pek çok sakini yararlandı. Ayrıca parkın çevresinde teknisyen ve mühendis gerektiren kalıcı işletme ve bakım faaliyetleri doğdu; hem de onlarca yıldır sanayi fırsatlarının azlığından yakınan bir vilayette.

Benban, yenilenebilir kaynakların payını 2035 yılına kadar elektrik bileşiminin yaklaşık yüzde 42’sine çıkarmayı hedefleyen daha geniş bir Mısır enerji stratejisinin tam merkezinde yer alıyor. Güneşin yanı sıra Mısır, Süveyş Körfezi ve Zafarana gibi bölgelerde rüzgâra, Asvan Yüksek Barajı’nın köklü hidroelektrik üretimine de güveniyor; amaç kaynakları çeşitlendirmek ve doğal gaza bağımlılığı azaltmak.

Ne var ki çöl güneşini bedelsiz vermiyor. Toz ve kum panellerin üzerinde birikerek verimi düşürüyor; bu da suyun kıt olduğu bir ortamda sürekli temizlik gerektiriyor ve işletmecileri kuru temizleme tekniklerine, özel robotlara yöneltiyor. Aşırı sıcağın kendisi de hücrelerin verimini azaltıyor; bu, güneş enerjisi mühendisliğinin bilinen bir çelişkisidir. Buna bir de geceleri devre dışı kalan kesintili bir kaynağı, yirmi dört saat istikrarlı kalması gereken bir şebekeye entegre etme sorunu ekleniyor.

Bu zorluklar Benban’ı canlı bir bilimsel araştırma laboratuvarına dönüştürdü. Mısırlı ve uluslararası üniversiteler ile araştırma merkezleri, panellerin sıcak ve tozlu iklimlerdeki performansını inceliyor; depolama, temizlik ve üretim tahmini için çözümler deniyor. Arap dünyasında ve Afrika’da güneş enerjisi projeleri yayıldıkça bu birikimin değeri de artıyor.

Sonuçta Benban’ın anlamı elektriğin sınırlarını aşıyor. Proje, uzun süre geleneksel termik santrallerin tekelinde kalmış bir alanda devlet, özel sektör ve uluslararası finans arasında bir ortaklık modeli sundu; komşu ülkelerle kurulan elektrik bağlantı projeleri sayesinde Mısır’ın temiz enerji ihracatında bölgesel bir aday olma konumunu pekiştirdi. Mısırlıların uzun zamandır iklimin bir cilvesi, bir zorluğu saydığı güneş, Benban’ın kumlarında hesaba katılması gereken ulusal bir kaynağa dönüştü.